پيامبر او روى گرداندند ، چنان كه مردم از پس اتحادى كه در گذشته ميانشان بوده با يكديگر اختلاف كردند و جمع گذشتهءشان پريشان گرديد » .
در اين هنگام هارون به شورشيان خارجى وعده داد كه اگر تن به تسليم دهند به آنان اجازه داده مىشود كه به آغوش امت اسلامى بازگردند و نيز وعده داد كه سهمى شايسته از فىء و صدقات به آنان داده خواهد شد . پيشبينى مىشد كه يك سده و نيم پس از گذشت بىعدالتيهاى ادعايى در پرداخت حقوق تقاعد به مقاتلهء عرب از غنايمى كه در جنگها بدست مىآمد و پرداخت صدقات هنوز احساسات خوارج را برانگيزد . حمزه پاسخ داد : « و اما فىء و صدقات ، از تو مىخواهم كه آنها را چنان كه بايد و بدرستى ادا كنى . مسلمانان پس از دو خليفهء نخست ، كه خدا از ايشان خرسند باشد ، عطايا و ارزاق و صدقاتشان را از دست دادهاند . اين اموال را از جايى كه نمىبايست مىگرفتند و در جايى كه نمىبايست هزينه مىكردند . اما خداوند كسى است كه در روز قيامت از بندگانش حساب مىكشد » . بدين ترتيب كوشش هارون براى رسيدن به سازش بشدت شكست مىخورد و حمزه با نقل آيهاى از قرآن بارى ديگر اعتماد به درستى و حقانيت آرمان خود را آشكار مىكند . « 1 »
پس از آمد و شد اين پيامهاى بىنتيجه ، هارون كه آمادهء جنگ با شورشيان بود از گرگان بسوى شرق به راه افتاد ، اما بيمارى و ناتوانى او بالا گرفت و ناگزيرش ساخت كه در طوس توقف كند و سرانجام در 11 جمادى الثانى 193 ق / 809 م نزديك روستاى سناباد چشم بر جهان فرو بست . در اين ميان ، حمزه آماده مىشد كه جنگ را از سر گيرد و جنگاوران عرب خود را دوباره به زير سلاح آورد : « [ آنان ] كابين زنان بدادند و وصيتها بكردند و كفنها اندر پوشيدند و سلاحها از بر آن » . سى هزار تن كه همه زاهد و قرآنخوان بودند به راه افتادند و
هامش
( 1 ) - تاريخ سيستان ، ص ص 8 - 167Scarcia , op . cit . , PP . 638 - 9 , trans . 644 - 5 .( 2 ) - يعقوبى ، تاريخ ، ج 2 ، ص ص 21 - 520 ( ترجمهء فارسى ، ج 2 ، ص ص 3 - 442 ) ؛ طبرى ، ج 3 ، ص ص 9 - 735 ( ترجمهء فارسى ، ج 12 ، ص ص 71 - 5366 ) ؛ ابن اثير ، ج 6 ، ص ص 6 - 144 .