علت تقريبى بركنارى او بيدادگريش در حكومت خراسان نبود ، بلكه ناتوانى او در فرونشاندن شورش خطرناك رافع بن هرثمه ، نوادهء ولايتدار اموى خراسان ، نصر بن سيار بوده است . رافع در ميان مردم ماوراء النهر كه از حكومت بيدادگرانهء على بن عيسى بخشم آمده بودند پشتيبانان فراوان داشت ، و تركان قرلق و تغوزاغوز نيز از بيرون به او يارى مىرساندند . تسليم او به مأمون تنها در سال 193 ق / 809 م امكانپذير گرديد . « 1 » در سال 191 ق / 807 م هارون على بن عيسى را از ولايتدارى خراسان برداشت و سردار كارديده هرثمة بن اعين را كه اندكى پيش از اين به ظاهر براى كمك به على بن عيسى از جبههء بيزانس به خراسان انتقال يافته بود بر جاى وى نشانيد . ولايتدار بر كنار شده گرفتار بند و زندان گرديد و مطابق رسم رايج زمانه اموالش را مصادره كردند و اين كار در آن روزگار به قصد بيرون كشيدن اموال نامشروع از كف كارگزارى بر كنار شده انجام مىگرفت . على بن عيسى را ناگزير كردند هشتاد مليون درهم بپردازد و 1500 شتر اين مال را به خزانه انتقال دادند . « 2 »
هرثمة بن اعين سيف بن عثمان طارابى را به ولايتدارى سيستان فرستاد ، اما از بخت بد ولايتدار تازه ، محمد پسر حضين بن محمد قوسى در اين فاصله بر جاى پدر نشست و سيف را به زرنگ راه نداد . چون در روستاها خوارج چيرگى داشتند سيف در بيرون شهر هم نتوانست بماند ؛ از اين روى نخست به فراه و از
هامش
( 1 ) - دربارهء اين شورش نگاه كنيد به بارتولد ، همانجا ، ص ص 1 - 200 ( تركستان نامه ، 1 / 40 - 439 ) .
( 2 ) - يعقوبى ، تاريخ ، ج 2 ، ص 515 ( ترجمهء فارسى ، ج 2 ، ص ص 7 - 436 ) ؛ همان ، البلدان ، ص 305 ، ترجمهء انگليسى ، ص ص 4 - 133 ( ترجمهء فارسى ، ص 82 ) ؛ دينورى ، اخبار الطوال ، ج 1 ، ص 387 ( ترجمهء فارسى ، ص 408 ) ؛ طبرى ، ج 3 ، ص ص 713 و بعد ( ترجمهء فارسى ، ج 12 ، ص 5339 و بعد ) ؛ كتاب العيون و الحدائق ، ص ص 15 - 313 ؛ بيهقى ، تاريخ مسعودى ، ص ص 1 - 420 ؛ ترجمهء انگليسى ، ص ص 5 - 374 ؛ گرديزى ، چاپ نفيسى ، ص 105 ( چاپ عبد الحى حبيبى ، ص ص 3 - 132 ) ؛ ابن اثير ، ج 6 ، ص ص 141 ، 143 ؛ مقايسه كنيد با اشپولر ، همانجا ، ص 55 ( ايران در قرون نخستين اسلامى ، ص 92 ) .