آنها حكومت مىراندند . « 1 » در يكى از دو دورهء اشكانى يا ساسانى ، يك عنصر تازه كه متعلق به جنوب شرق ايران بود وارد حماسهء ملى گرديد . موضوع اصلى اين عنصر تازه دلاوريهاى گرشاسب و نوادهاش رستم بود كه نه همان در شاهنامه ، بلكه 400 سال پيش از آن در حماسهء تاريخى فارسى ميانه ، يعنى كارنامك اردشير بابكان نيز گرد زاولى خوانده مىشود . چنين گمان مىرود كه شاه ايران كيكاوس پس از آنكه رستم را از بندگى خود آزاد كرد فرمانروايى سيستان و زابلستان را به دو سپرد ، و در دورهء اسلامى تيمارگاه رخش ، اسب رستم در قرنين نزديك زرنگ قرار داشت . « 2 » از اين روى بود كه در اواخر دورهء ساسانى آوازهء رستم در سراسر جهان ايران و حتى در فراسوى مرزهاى آن پيچيد . داستانهايى دربارهء رستم در زمان محمد ( ص ) در حيره كه در دست لخميان بود شهرت داشت ، چنان كه در مكه ، پيامبر رقيب دشمنخويى به نام نضر بن حارث از طايفهء عبد الدار داشته كه داستانهاى « رستم و اسفنديار و ملوك عجم » مىگفت و مردم را از شنيدن دعوت پيامبر باز مىداشت . داستانهاى رستم سيستانى بر موسى خورنى ، تاريخنگار ارمنى نيز شناخته بود و در تأليف وى داستانهايى در اين زمينه آمده كه
هامش
( 1 ) - مقايسه كنيد با :R . Chirshman , Les Chionites - Hephtalites , Ie Caire , 1948 , PP . 104 - 14 .( 2 ) .T . No ? ldeke , Das iranische Nationalepos ( 2 ) , Berlin , 1920 , PP . 11 - 12 ;( حماسهء ملى ايران ، ترجمهء بزرگ علوى ، نشر سپهر ، چاپ دوم ، 32 )Frye , The heriatage of Persia , PP . 135 - 6 ; Bu ? chner , EL ( 1 ) S . V . « Sistan » ,ابن بلخى در فارسنامه ، چاپ لسترنج ور . ا . نيكلسن ، لندن ، 1921 ، ص 43 ، متن آزادنامهء رستم را آورده است . ترجمهء خلاصهء آن در طبرى ، تاريخ الامم و الملوك ، چاپ دخويه و ديگران ، ليدن ، 1901 - 1879 ، ج 1 ، ص 604 . دربارهء تيمارگاه اسب رستم نگاه كنيد به بلاذرى ، فتوح البلدان ، ليدن ، 1866 ، ص 394 ( ترجمهء فارسى دكتر آذرتاش آذرنوش ، تهران ، بنياد فرهنگ ايران ، 1346 ش ، ص 270 ) ؛ ابن اثير الكامل فى التاريخ ، چاپ ك . ى . تورنبرگ ، ليدن ، 76 - 1851 ؛III، ص 101 ؛ ياقوت معجم البلدان ،III، ص 43 و غيره ؛ ى . ماركوارت دربارهء تمامى منابع عربى كه در اين زمينه مطلبى آوردهاند بتفصيل سخن گفته است . نگاه كنيد به :A Catalogue of the Provincial Capitals of E ? ranshar , ed G . Messina , 1931 , P . 88 .