ولايتدارى بدون كارنامهء اقدامات سترگ است ، اما سفرهاى جنگى او به دهستان ، گرگان و طبرستان پيروزيهاى اندكى در پى داشته است . « 1 »
هنگامىكه سليمان پس از كمتر از سه سال خلافت درگذشت ( صفر 99 ق / سپتامبر 717 م ) ، يزيد نيز سرانجام از سرير قدرت به زير افتاد . خليفهء تازه عمر بن عبد العزيز نسبت به رقابتهاى قبيلهاى نگرش بيطرفانهاى داشت ، اما نتوانست در برابر زيادهرويهاى تسلط و سركردگى ازديان در مشرق تسامح و مدارا نشان دهد .
يزيد خراسان را ترك گفت و ولايتدارى را به پسر خود مخلد سپرد ، اما عمر بن عبد العزيز نخست عدى بن ارطاة فزارى و در پى او جراح بن عبد اللّه حكمى ، از پيروان پيشين سياست حجاج ( 99 ق / 18 - 717 م ) و سرانجام عبد الرحمان بن نعيم غانمى از قبيلهء ازد را به ولايتدارى خراسان گماشت و عبد الرحمان بن عبد اللّه قسرى را به سرپرستى امور مالى ولايت تعيين كرد ( 100 ق / 19 - 718 م ) .
عدى بن ارطاه يزيد را دستگير كرد و چون يزيد در ارزيابى غنايم گرگان مبالغه كرده بود و اكنون نمىتوانست خمس خليفه را به خزانهء دولت بپردازد گرفتار بند و زندان گرديد . « 2 »
هامش
( 1 ) - بلاذرى ، همانجا ، ص ص 8 - 335 ، ترجمهء انگليسى ، ج 2 ، ص ص 62 - 558 ( ترجمهء فارسى ، ص 16 - 315 ) ؛ يعقوبى ، تاريخ ، ج 2 ، ص 5 - 354 ( ترجمهء فارسى ، ج 2 ، ص ص 5 - 254 ) ؛ طبرى ، ج 2 ، ص ص 35 - 1317 ( ترجمهء فارسى ، ج 9 ، ص ص 43 - 3923 ) ؛ كتاب العيون و الحدائق ، ص ص 4 - 21 ؛ ابن اثير ، ج 5 ، ص ص 25 - 19 ؛ گرديزى ، چاپ نفيسى ، ص 85 ( چاپ عبد الحى حبيبى ، ص 13 - 112 ) ؛ ولهاوزن ، همانجا ، ص ص 8 - 446 ؛Caetani , Cronografia , V , P . 1192 .( 2 ) - بلاذرى ، همانجا ، ص ص 357 ، 7 - 426 ؛ ترجمهء انگليسى ، ج 2 ، ص ص 526 ، 715 ( ترجمهء فارسى ، 16 - 315 ) ؛ يعقوبى ، تاريخ ، ج 2 ، ص ص 3 - 362 ، 370 ( ترجمهء فارسى ، ج 2 ، ص ص 255 ، 262 ) ؛ البلدان ، ص 31 ، ترجمهء انگليسى ، ص 124 ( ترجمهء فارسى ، ص 77 ) ؛ طبرى ، ج 2 ، ص ص 7 - 1346 ( ترجمهء فارسى ، ج 9 ، ص ص 8 - 396 ) ؛ كتاب العيون و الحدائق ، ص ص 40 - 39 ، 62 - 50 ؛ گرديزى ، چاپ نفيسى ، ص ص 6 - 84 ( چاپ عبد الحى حبيبى ، ص ص 14 - 112 ) ؛ ابن اثير ، ج 5 ، ص ص 2 - 31 ؛ 35 ، 8 - 36 ، 40 ؛ ولهاوزن ، همانجا ، ص ص 269 ، 448 ؛ -