پس از آن ، ناكامى كوشش قتيبه در شوراندن مشرق بر خليفهء تازه سليمان بن عبد الملك نشان داد ، وى بر خلاف مهلبيان كه ازديان را پشت سر خود داشتند ، داراى پشتيبان قبيلهاى نيرومندى نبود ، و بىگمان حجاج كه دوست داشت زيردستانش به شخص او وابسته باشند اين حقيقت را به خوبى مىدانست . در تاريخ توسعهطلبى تازيان ، دورهء ولايتدارى قتيبه كه كاملا در روزهاى خلافت وليد گذشت دورهاى درخشان بود . سپاهيان قتيبه در خاك خوارزم پيش رفتند و شاهان فريغونى را خراجگزار مسلمانان ساختند . تازيان به ماوراء النهر يورش بردند ، بخارا و سمرقند را به تصرف خود درآوردند و شاهزادگان ايرانى محل و همپيمانان ايشان كه تركان غربى بودند فرمانگزار ايشان گرديدند ؛ در طخارستان و بادغيس ، سرانجام مقاومت هپتاليان شمالى در هم شكسته شد و سركردهء آنان طرخان نيزك كشته شد . قتيبه حتى فرصت يافت كه به سيستان لشكر كشد و با زنبيل جنگ كند . « 1 » در همان روزها ، سردار كارآمد ديگرى به نام محمد بن قاسم ثقفى مقدمات استعمار سند به دست تازيان را فراهم مىساخت . « 2 »
اما برآمدن سليمان به تخت خلافت در جمادى الثانى 96 ق / فوريهء 715 م دگرگونيهاى بنيادى در ميان كاركنان دولت پديد آورد . حجاج كه فرصت طلب نرمشپذيرى بود كه خود را با هر اوضاع تازه سازگار مىساخت در شوال 95 ق / ژوئن - ژوئيهء 714 م چند ماهى پيش از مخدومش وليد درگذشت . قتيبه از كوششهاى حجاج كه مىخواست عبد العزيز ، پسر وليد به تخت برآيد نه برادرش سليمان بن عبد الملك پشتيبانى مىكرد . با اينهمه ، احترام به وصيت عبد الملك فايق آمد و سليمان به خلافت رسيد . قتيبه بيم آن داشت - چنان كه وقايع نشان داد
هامش
W . Caskel , EL 2 , S . V . « Bahila » .( 1 ) - مقايسه كنيد با ولهاوزن ، همانجا ، ص ص 429 و بعد ؛ و گيب ، همانجا ، ص ص 58 - 29 .
( 2 ) - مقايسه كنيد با :F . Gabrieli , Muhammad ibn Qasim ath - Thaqafi and the Arab Conquest of Sind'' , EW , n . s . XV , 3 - 4 , 1965 , PP . 281 - 95 .