هنگامى كه بقاياى شورشيان بعدها در ناحيهء هرات تار و مار گرديدند ، يزيد با اكراه دست به كار شد و برخى از رهبران شورش ، مانند عبد الرحمان بن طلحة بن عبد اللّه و پارهاى از بزرگان يمنى را از خشم و كينهكشى حجاج نگهداشت . يزيد سلامت و امنيت خراسان را رها نكرد و فرمانهاى پى در پى حجاج را كه از وى مىخواست به واسط برود به كار نمىبست .
گويند حجاج نيز به نوبهء خود از خاندان مهلب بيزار بود و بيم آن داشت كه آنان روزى در پى آن برآيند كه قدرت را بدست گيرند . وى كوشيد تا با يادآورى دوستى و نزديكى مهلب با زبيريان در گذشته خشم عبد الملك را بر خاندان مهلب برانگيزد ، اما در اين راه توفيقى نيافت . خليفه مىانديشيد كه اينگونه وفادارى پسنديده و ستايشانگيز است و بهر تقدير اكنون به او انتقال يافته است . سرانجام در ربيع الثانى 85 ق / آوريل - مه 704 م حجاج توانست موافقت عبد الملك را براى بركنارى يزيد بدست آورد ، اما خليفه پاى مىفشرد كه ولايتدارى خراسان به مفضل بن مهلب ، برادر صلبى يزيد كه با او مناسبات خصمانه داشت داده شود . « 1 » زيركى مفضل كمتر از دو ولايتدار پيشين خراسان بود كه مىدانستند تا هنگامى كه موسى بن عبد اللّه بن خازم در ترمذ حضور دارد آنان نيز در سمت خود باقى مىمانند و ادامهء شورش موسى تضمين بقاى حكومت ايشان است . « 2 » مفضل در طى
هامش
- طبرى ، ج 2 ، ص ص 1059 و بعد ؛Wellhausen , The Arab Kingdom and its Fall , Eng . trans . P . 235 .( 1 ) - يعقوبى ، تاريخ ، ج 2 ، ص ص 330 ، 2 - 341 ( ترجمهء فارسى ، ج 2 ، ص 228 ، 40 - 239 ) ؛ همان ، البلدان ، ص 300 ، ترجمهء انگليسى ، ص 122 ( ترجمهء فارسى ، ص 76 ) ؛ طبرى ، ج 2 ، ص ص 44 - 1138 ) ترجمهء فارسى ، ج 9 ، ص ص 70 - 3764 ) ؛ گرديزى ، چاپ نفيسى ، ص 82 ( چاپ عبد الحى حبيبى ، ص 110 ) ؛ ابن اثير ، ج 4 ، ص ص 2 - 400 ) ؛ ولهاوزن ، همانجا ، ص ص 9 - 428 .
( 2 ) - بلاذرى ، فتوح البلدان ، ص ص 19 - 417 ، ترجمهء انگليسى ، ج 2 ، ص ص 3 - 701 ( ترجمهء فارسى ، ص 300 ) ؛ طبرى ، ج 2 ، ص ص 64 - 1144 ( ترجمهء فارسى ، ج 9 ، ص ص 91 - 3770 ) ؛ ابن اثير ، ج 4 ، ص ص 9 - 302 ؛Gibb , The Arab Conquest in Central Asia , PP . 27 - 8 .