بويژه خراسان را تهديد مىكرد انتقال دشمنيهاى قبيلهاى اعراب شمال و جنوب به اين نواحى بوده است . با ازدحام كردن قبايل عرب در جنوب عراق ، بويژه در محلات درهم فشرده و آلودهء بصره و كوفه رقابتهاى قديمى ميان اعراب كه برانگيزندهء اشعار هجوآميز و مفاخره بود به انگيزهاى براى جنگ و خونريزى آشكار مبدل گرديد . رويدادهايى مانند شكست قبسيان در مرج راهط و قيام اهل كوفه به رهبرى مختار انگيزههاى تازهء جدايى بودند . « 1 » تهديد سيادت و استيلاى عرب سرانجام در خيزش مختار آغاز گرديد ، و نياز مبرم به تشكيل جبههء مشترك در برابر خوارج سبب گرديد كه در جنوب عراق از شدت اين دشمنى تا اندازهاى كاسته شود . اما اين دشمنيها به خراسان انتقال يافت كه اصلا به دست اعرابى كه در بصره مستقر بودند فتح شده بود و هنوز عموما به دست واليان بصره اداره مىشد ، اما خلفا مىتوانستند مستقيما در خراسان دست به عزل و نصب بزنند و گه گاه چنين نيز مىكردند . ولهاوزن در بخش « قبايل عرب در خراسان » از كتاب پادشاهى عرب و فروپاشى آن « 2 » ، ترجمهء انگليسى ، ص ص 491 - 397 ( بويژه نگاه كنيد به توصيف شقاقهاى قبيلهاى در خراسان در اين ايام ، ص ص 13 - 411 ) به طرح و ترسيم انتقال اين رقابتها به خراسان ، توازن شكنندهاى را كه ولايتداران خراسان مىبايست ميان طرفهاى دشمن رعايت كنند ، تأثيرات ويرانگرى كه اين كشاكشها بر پيشرفت جنگ با فرمانروايان بومى ماوراء النهر و طخارستان مىگذاشت ، و سرانجام شكست نصر بن سيار در وحدت بخشيدن به قبايل عرب در برابر موج تهديد قيام ابو مسلم پرداخته است . « 3 »
هامش
( 1 ) - نظرات گلدزيهر در مطالعات اسلامى ، ج 1 ، ص ص 96 و بعد ، رابرتسن اسميت در خويشاوندى و ازدواج در عربستان قديم ، كيمبريج ، 1885 ، ص ص ا و بعد ، و ولهاوزن در پادشاهى عرب و فروپاشى آنكه رقابت ميان اعراب شمال و جنوب ، پديدهء تازهاى بود و در دورهء اسلامى رشد كرد و تقسيمات نسبى شمال و جنوب تنها در اوايل دورهء اموى خطوط روشنى يافت و تثبيت گرديد ، ظاهرا پايهء درستى دارد .
( 2 ) .. The Arab Kingdom and its Fall .( 3 ) - براى برداشت تازهاى از رويدادهاى خراسان در دهههاى پيش از انقلاب عباسيان نگاه كنيد به : -