در ايامى كه قطرى بن فجائه در جنوب ايران فعاليت مىكرد ، خارجى ديگرى به نام شبيب بن يزيد شيبانى در سال 76 ق / 6 - 695 م شورش خطرناك ديگرى در جزيره و مركز عراق برانگيخت و دوبار بر شهر كوفه دست يافت . وى براى گرفتن نيروى تازه به كرمان عقب نشست ؛ سپس براى آخرين درگيرى از راه اهواز به ناحيهء دجيل پايين رفت . اما در آنجا سفيان بن ابرد كلبى ، سردار حجاج وى را بشكست و بكشت ( 77 ق / 6 - 696 م ) . « 1 »
با وجود كوششهاى فراوانى كه مهلب در دورهء استيلاى زبيريان كرد ، جز دفع تاخت و تازهاى خوارج نتيجهء ديگرى بدست نيامد ؛ وى نتوانست آنان را از پايگاهى كه بر كران چپ دجيل و ناحيهء اطراف جوخا داشتند بيرون راند . تنها با رسيدن حجاج به فرمانروايى عراق و مشرق در سال 75 ق / 694 م بود كه پايان كار ازارقه آغاز گرديد و تمامى منابع انسانى و مالى امويان كه اكنون دوباره متحد شده بودند در خدمت نابودسازى خوارج قرار گرفت . در سال 76 ق / 6 - 695 م مهلبى سيرجان ، تختگاه كرمان را از خوارج بازگرفت ، اما عمليات پاكسازى در جاهايى مانند جيرفت كمابيش يك سال ديگر نيز ادامه يافت ( به صفحات آينده نگاه كنيد ) . « 2 »
با تمركز كوششهاى خوارج در جنوب ايران ، عراق و شبه جزيرهء عربستان ، دو ولايت خراسان و سيستان در اين ايام از آشوبهايى كه اين جدايىطلبان برمىانگيختند تا اندازهاى بر كنار بودند . اما خطر بالقوهاى كه به همان اندازه
هامش
-Walker , A catalogue of the Arab - Sassanian Coins , PP . lx - lxi , 111 - 13 and G . C . Miles , « Some new light on the history of Kirman in the First Century of the Hijrah » , The World of Islam . Studies in honour of Philip K . Hitti , ed . J . Kritzeck and R . B . Winder , London , 1960 , P . 90 .( 1 ) - طبرى ، ج 2 ، ص ص 6 - 972 ( ترجمهء فارسى ، ج 8 ، ص ص 21 - 3614 ) ؛ ابن اثير ، ج 4 ، ص 348 ؛Wellhausen , op . cit . , PP . 42 - 8 ; Caetani , Cronografia , IV , PP . 905 - 6 , 916 - 17 .( 2 ) - دربارهء ازارقه بطور كلى نگاه كنيد به مقالهء روبيناتچى ، در دايرة المعارف اسلام ، چاپ يكم ، ذيل همين نام .