راستگوى و منافق ، ستمگر و ستمكش ، نيازمند و بى نياز ، حق جوى و باطل كار ، مفهوم خويهاى سالم و بيمار ، شئون نادان و دانا ، گويا و خاموش احمق و بردبار ، صفات آزمند و قانع ، حالات سختى و آسانى دگرگونيهاى زمان و تاثير آنها در اخلاق و روش مردم و ديگر امورى كه در هيچ فصل و بابى به آمار نمى آيد ، سخن بميان آمده است اما در بارهء گفتارى كه به ضمير انسان و عقل و ضمير هر دو توجه شده است اصل و تفصيل آنها را چنين بيان مى كنيم : بديهى است كسانى كه خوشبختى و سلامت فرد و سعادت اجتماع را فقط مربوط بمقررات و وضع قوانين مى دانند خطائى بزرگ مرتكب شدهاند زيرا مقررات و قوانينى كه از حقوق انسان دم مى زند و مردم را برعايت و نگهبانى آن حقوق سفارش مىكند به نتيجهء مطلوب نمى رسد ، زيرا كشف و وضع اين قوانين ، نيازى كامل به عقل سالم و جان پاك و دل روشن دارد و محيط جامعه و نظامات آن با ميزانها و معيارهائى مشخص ، به اخلاق و طرز فكر قانونگذاران وابسته است و به مقدار خيرى كه بيش و كم در نهاد مقننين ، تجلى مىكند پيوستى كلى دارد و اين پيوند تا ضمير جامعهاى كه عهدهدار اجراى قوانين است پيش مى رود و به آن گره مى خورد .
و بايد اقرار كرد كه نظامها و مقررات اجتماعى جديد با وسعت فراوانى كه دارند به قانونگذاران و مجريان خود ميدان مى دهند كه به رعايت آنها بپردازند يا شانه از زير بار قوانين خالى كنند و اين بخاطر محتويات مقررات و امكانات اجرائى آنهاست و قوانين و
روائع نهج البلاغة ( شگفتى هاى نهج البلاغه ) ( فارسى ) — صفحة 244
مساهمون: جورج جرداق
ص٢٤٤