17 . جابر در مورد آيهء
وَ اللَّيْلِ إِذا يَغْشى
« 1 » از امام صادق عليه السّلام نقل مىكند كه فرمود :
« حكومت ابليس تا روز قيامت است و آن ، روز قيام قائم است و
وَ النَّهارِ إِذا تَجَلَّى
« 2 » همان قيام قائم است . . . » « 3 »
گفتار ما
اختلافى كه در بيان روايات وجود دارد باعث شده است كه بين دانشمندان بزرگ ، در اين مورد كه آيا در عصر امام عليه السّلام ، شرك و كفر و گناه و تمرّد باقى مىماند يا خير ، اختلاف پيدا شود .
ضمن اينكه بايد اعتراف كرد كه فقط خداوند به حقيقت امور آگاه است ، راه جمع بين روايات و استفاده از همه آنها را اين مىدانيم كه گفته شود : مقصود از قيامت در دو آيهاى كه در اول فصل از سورهء مائده نقل شد ايام ظهور حضرت مهدى عليه السّلام است ، چنان كه در دو روايت آخر ، عبارت « ألوقت المعلوم » و « يوم القيامة » به زمان ظهور حضرت حجت عليه السّلام تفسير شده است . و مقصود سه روايت اول كه بر باقى بودن كفر و بدكارى و تمرّد دلالت مىكند ، بيان نحوهء رفتار حضرت حجت عليه السّلام در آغاز كار است ، چنان كه حديث دوم از فصل هفدهم همين باب چنين مىگويد ، و آنچه به وضوح دلالت بر باقى نبودن كفر و انكار و تمرد مىكند مربوط به دورهء تحكيم و تثبيت حاكميت حضرت حجت عليه السّلام است .
آنچه در تعدادى از روايات غيبت آمده كه : « زمين را همانگونه كه از ستم و بيداد پر شده است از عدل و داد سرشار مىنمايد » شاهد و دليل خوبى بر اين است كه كفر و شرك و تمرّد باقى نمىماند ، زيرا ظلم و جور از آثار و نتايج كفر و شرك و تمرد است و عدل و داد از آثار و نتايج توحيد و ايمان است و نبودن ظلم و ستم نتيجه باقى نبودن كفر و شرك و عصيان است . و اگر كسى با دقت و تأمل در روايات مربوط به اين موضوع دقت كند به اين نوع جمع بين روايات خواهد رسيد .
هامش
( 1 و 2 ) - ليل : 1 و 2 - سوگند به شب ، آنگاه كه تاريكى فراگير مىشود و سوگند به روز هنگامىكه درخشش پيدا مىكند .
( 3 ) . اثبات الهداة ، ج 3 ، ص 566 ، روايت 662 .