ساسانيان ، اين صفوف با فيلها تقويت مىشد . « 134 » فيلها با خود برجهاى كوچكى حمل مىكردند ، كه درون آنها سربازان قرار داشتند ( همان گونه كه در هندوستان تا مدتهاى مديدى متداول بود ) . اعراب در قادسيه تا آنجا كه ممكن بود به شكم و خرطوم اين حيوان حمله مىكردند ، « 135 » تا با فرار آنها ، سپاه دشمن را به بىنظمى بكشانند . با همين قصد به سوراخ دماغ اسبان نيز نيزه فرومىكردند . « 136 »
سپاه به سه جناح راست و چپ و نيز وسط ( قلب ) تقسيم مىشد . علاوه بر آن غالبا پيشقراول و ذخيره ( حشر ) « 137 » هم وجود داشت ؛ آرايشى كه نوعا مخصوص ايرانيان بود « 138 » و در قابوسنامه ( سال 473 ه / 1080 م ) نيز ضمن توصيههاى نظرى ، محفوظ مانده است . در همين كتاب از فرمانده سپاه خواسته شده است كه اصل اعمال قدرت را با توجه و مهربانى به افراد سپاه توأم كند . « 139 » در عصر امويان متأخر ، در سوريه برخوردهايى بين دستههاى مختلف سپاه پيشامد « 140 » كه بعدها اين امر در سپاههاى مختلف بهصورت برخوردهاى جداگانه ( كردوس [ ه ] ، يا كردوس ، جمع كراديس ) [ مشتق از كهرس
[ cohors
زياد روى مىداد و اغلب در همان ميدان نبرد به رويارويى شديد منجر مىشد ، « 141 » ازاينرو به اين فكر افتادند كه با حفظ تماس با دستههاى مختلف ، هستهء سپاه به دور فرماندهى واحد جمع گردد و اين
هامش
( 134 ) . ابن اثير : الكامل ، ج 2 ، ص 170 -Kremer , C . G . I 218.
( 135 ) . ابن اثير : الكامل ، ج 2 ، ص 168 ( سال 13 ه / 634 م ) .
( 136 ) . طبرى : تاريخ 2 ، ص 495 ( قبايل عرب حوالى هرات در سال 63 ه / 84 - 683 م ) .
( 137 ) . گرديزى : زين الاخبار ، ص 101 و جاهاى ديگر ؛ حسينى : اخبار الدولة السلجوقية ، ص 41 ، 44 ؛ راوندى :
راحة الصدور ، ص 267 . - مقايسه كنيد باUZ . 51 - 58 ; Fries 14 f .. - ساسانيان در نيروهاى ذخيره يك رديف فيل داشتند : قابوسنامه ، ص 788 و بعد .
( 138 ) . جاحظ ، بيان ، ج 3 ، ص 7 -Rescher 33، عقد الفريد ؛ ص 148 ( وسط ) تأييد مىكند كه در دوران اسلامى هم دستورالعملهاى ايرانى در زمينهء تاكتيك نظامى و غير آن مورد توجه بود .
( 139 ) . قابوسنامه / چاپ ديتز ، ص 787 و بعد .
( 140 ) .Wellhausen , Arab . 232 f . ; Herzberg , Sam i . VI 141 , Anm . 1 .( 141 ) . ابن اثير : الكامل ، ج 6 ، ص 157 ( سال 222 ه / 837 م در جنگ عليه پاپك ) ؛ ج 8 ، ص 119 ( سال 328 ه / 41 - 940 م در گرگان ) ؛ گرديزى : زين الاخبار ، ص 107 ( سال 431 ه / 1040 م در دندان ( ا ) قان ، نگاه كنيد به ص 222 جلد اول كتاب حاضر . -Fries 42 - .( براى منشأ لغت رجوع كنيد به :. ( Frankel , Fremdw . 239