گردد . اين اصطلاح به خصوص شامل نوعى تعهد شبه خراج ، « 85 » مانند پرداختهاى ژونبيل در شرق ايران به حاكم سيستان در سال 79 ه / 99 - 698 م ، « 86 » نيز مىشد . برطبق گزارش منابع ، اينگونه خراج را هردو حاكم طبرستان در سال 189 ه / 805 م « 87 » به خليفه و بعدها در سال 224 ه / 839 م « 88 » به طاهريان يا به غوريان و همچنين مازندرانيها در سال 411 ه / 21 - 1020 م به محمود و مسعود غزنوى پرداختهاند ، « 89 » در معناى وسيع كلمه بهجاى « ماليات » ظاهرا لغت « قباله » « 90 » نيز به كار برده شده است ( كه اين لغت علاوه بر « خراج » نوع ويژه ديگرى از ماليات را هم مشخص مىكند ) . « 91 »
همچنين ما درباره ميزان هريك از فشارهاى مالياتى ، براساس اسناد و فهرستهاى مالياتى ( روزنامج [ 5 ] ) « 92 » از نقاط مختلف ، و بيشتر از همه جا از فارس و قم اطلاعاتى داريم . در هر نقطه ، ميزان خراج نسبت به موقعيّت منطقه ، قدمت زمين مورد نظر ( از لحاظ كشت ) و نوع محصول تفاوت پيدا مىكرد . « 93 » در شيراز جايى كه ماليات بالاترين افزايش را داشت ، بار مالياتى يك « جريب بزرگ » « 94 » گندم
هامش
( 85 ) . مقايسه كنيد با مبحث « باج و خراج » در صفحات بعدى كتاب حاضر .
( 86 ) . طبرى : تاريخ 2 ، ص 1036 .
( 87 ) . ابن اثير : الكامل ، ج 6 ، ص 63 .
( 88 ) . همان كتاب ، ص 168 .
( 89 ) . بيهقى : تاريخ ، ص 114 ؛ گرديزى : زين الاخبار ، ص 100 - براى امور مالياتى در دوره غزنويان رجوع كنيد بهSiddiqi II 276 fصديقى .
( 90 ) . طبرى : تاريخ 2 ، ص 1718 ( در اصل ، قرارداد اجاره و قرارداد ماليات بين محمّد و كشتكاران زمين :Berchem . 16- از قباله كلمه فرانسوى« la gabelle »اخذ شده است ) .
( 91 ) . ابو يوسف : كتاب الخراج ، ص 51 . - و نيز رجوع كنيد به اوايل مبحث « خراج و صدقه » در كتاب حاضر .
( 92 ) . قمى : تاريخ قم ، ص 150 ، 161 ؛ مفاتيح العلوم ، ص 54 - رجوع كنيد به نوشتهءHinz( ديگر مشخصات در پاورقى 101 همين فصل ) ؛. Lokk . 149( 93 ) . به منظور نظارت بر كشت و زرع زمين « مسّاح » به كار مىگماشتند [ در قم « مرز » ناميده مىشد ] . مسّاح غالبا براساس اظهارات مؤكد به سوگند صاحبان زمين درباره مشخصات مزارعشان ، ميزان ماليات را تعيين مىكرد :
قمى : تاريخ قم ، ص 107 ( قرن 4 ه / 10 م ) ، رجوع كنيد به :. Lambton 588 f . 593.
( 94 ) . براى « جريب بزرگ » رجوع كنيد به مبحث « مقياسات و اوزان » در كتاب حاضر . - از اندازهگيرى زمين براى اين منظور قمى : تاريخ قم ، ص 29 گزارش مىدهد . - و نيز. Kremer , C . G . I 302 / 04- اينكه اين فهرستها با توجه به -