اما عربهاى شمال مىكوشيدند حتى در تحت حكومت والى اموى ، و در زير لواى مبارزه با خليفه و در سايهء رفع كدورتهاى قديمى ( 693 / 694 برابر 74 هجرى ) مجددا به رياست برسند « 1 » ؛ ولى دوباره آتش نفاق و اختلاف داخلى به زودى مشتعل گرديد و نفرت و خصومت بين قبايل به جائى رسيد كه هنگام - اردوكشى به بخارا حتى از انهدام نيروى دريائى اسلامى در جيحون نهراسيدند ؛ و اين عملى بود كه بنى اميه با شديدترين وضعى عاملين آن را به كيفر رسانيد « 2 » .
بديهى است كه والى آنجا به زودى معزول گشت و حكومت خراسان به حجاج واگذار گرديد . حجاج پس از مدتى مهلّب شايسته و پيروز بر خوارج ازرقى را مأمور ادارهء حكومت نمود ( 698 / 699 ميلادى مطابق با 79 هجرى ) « 3 » . همينكه پسر و پشتيبان مهلّب يعنى مغيره ، در ماههاى اوت و سپتامبر سال 701 ميلادى ( برابر با رجب 82 هجرى ) بطور ناگهانى درگذشت « 4 » ، و خود مهلّب نيز هنگام مراجعت از حملهاى به ماوراءالنهر ( 5 / 1 تا 3 / 2 / 702 ميلادى برابر با ذوالحجه 82 هجرى ) به وى پيوست ، حكومت خراسان به پسر ديگرش يزيد رسيد « 5 » كه به زودى معزول گشت « 6 » و از آن زمان به بعد ، هم او ( به عنوان اينكه پيروى از عبد الله
هامش
( 1 ) - بلاذرى ( انساب الاشراف ) ، ج 4 ، ص 153 به بعد ؛ - تاريخ يعقوبى ، ج 2 ؛ ص 324 ؛ طبرى رديف 2 ، صفحات 831 تا 834 و 860 تا 862 ؛ - ابن الاثير ، ج 4 ، ص 142 ؛ رجوع كنيد به :Heinrich Reckendorf in der E I , I 550 f .حتما رهبر قيسيان ، عبد الله ابن خازم ، در آن زمان به ضرب سكههايى اقدام نموده است :Barthold , Turk , . 184 .( 2 ) - طبرى ، رديف 2 ، صفحات 1022 تا 1031 ؛ - ابن الاثير ، ج 4 ، ص 172 به بعد .
( 3 ) - طبرى ، رديف 2 ، صفحات 1032 تا 1036 ( بنا به قول ابو مخنف ) ؛ - تاريخ يعقوبى ، ج 2 ، 316 ؛ - ابن الاثير ، ج 4 ، ص 173 ؛ - تاريخ سيستان ، صفحات 114 تا 116 - ، ( بنا به ادعايى نسب مهلب ايرانى بوده ) .Wellhausen , Arab . 156 f . ; Fuck 13 f( 4 ) - ابن الاثير ، ج 4 ، ص 182 .
( 5 ) - طبرى ؛ رديف 2 ، صفحات 1082 تا 1084 ؛ - ثعالبى ( غرر السير ، خطى ) ، صفحات 36 تا 37 ؛ ابن سعد ، ج 7 / 1 ص 94 ؛ - ابن الاثير ، ج 4 ، ص 184 ؛ - تاريخ سيستان ، صفحات 119 تا 121 ( آميخته با اظهارات غلطى دربارهء مقاصد قتيبة بن مسلم ) .
( 6 ) - تاريخ يعقوبى ، ج 2 ، ص 341 به بعد ؛ - طبرى ، رديف 2 ، ص 1138 تا 1144 ( توضيح ابو مخنف ص 1143 به بعد ) ؛ - ابن الاثير ج 4 ، ص 188 . -Karl V . Zettersteen in der E I , IV 1259 f . ; Gibb , Conq . 17 f .