ايالت ايران تا قرنها بعد هنوز تشكيلات زرتشتى وجود داشته است « 1 » . مطلب ديگر آنكه از آنچه در دست است چنين مستفاد مىشود كه جرگههاى نسبتا وسيعترى از ايرانيان به تغيير مذهب خود بيشتر تمايل داشتهاند تا به ترك وطن و موقعيت اجتماعى خويش .
مخصوصا پس از سركوبى هر دو قيام عظيم در خراسان ( در سال 680 - 681 ميلادى مطابق 61 هجرى و 685 / 686 ميلادى مطابق 66 هجرى ) يعنى هنگامى كه نزاع قبيلهاى عرب به منتهى درجه رسيده بود - و در ضمن آن و بر اثر آن « خراسان يوغ محكوميت عرب را از گردن افكنده و ساكنان هر ناحيه سرنوشت خويش را به دست خود گرفته بودند » « 2 » - طبقات حكمرانان و رؤساى كوچك مانند مرزبانان و دهقانان تنها با گرويدن سريع به اسلام ( تسنن ) توانستند در موقعيت رهبرى اجتماعى خويش باقى بمانند . و اين خود موجب شد كه فرهنگ ايرانى ، با وجود تمام تغيير و تحولاتى كه به وقوع پيوسته بود ، باز در اينجا محل و مأواى ثابتى بيابد . اين دو امر ، يعنى گرويدن اين دسته از ايرانيان به اسلام ، و رخنه نمودن فرهنگ ايران در اسلام ، دو واقعيتى بودند كه در مورد اسلامى شدن ايران « 3 » و در مورد آميزش فرهنگ ايرانى و اسلامى ، متضمن نتايج دامنهدارى گشتند . « 4 »
با وجود اينها ، بدون ترديد خصومت با سلطهء عرب هنوز كاملا زنده بود و اين دشمنى ، علاوه بر اينكه خود را در شورشهاى فوق الذكر نشان داد ، در
هامش
( 1 ) - رجوع كنيد به « فصل زردشتيان » از همين كتاب .
( 2 ) - اين سخن از طبرى است ، رديف 2 ، ص 490 ؛ - نيز رجوع كنيد ، به تاريخ يعقوبى ، ج 2 ، ص 300 به بعد . براى نظر كلى مراجعه شود به :Gibb , Conq . 16 f .( 3 ) - مراجعه كنيد به « فصل جريان اسلامى شدن ايران » از همين كتاب .
( 4 ) - مراجعه كنيد به : « فصل علوم » از همين كتاب .