كمى سست شد .
اين مسئله ، كه مبارزات مذهبى و سياسى و قبيلهاى ( در اينجا نمىتوان دربارهء علل آنها در ساير قسمتهاى قلمرو خلافت بحث كرد ) « 1 » توانست به سادگى در ايران توسعه بيابد ، نشان مىدهد كه تا چه اندازه كشور ايران - صرف نظر از منطقهء شرقى و سواحل جنوبى درياى خزر - « 2 » از زمان خلافت على ( ع ) ( 656 / 661 ميلادى مطابق 36 - 41 هجرى ) به بعد در دست عربها مستقر گشته بود و ديگر مقاومت متشكلى از طرف ايرانيان وجود نداشت . شورشهايى نيز كه در جاهاى مختلف ، مثلا در اصطخر ( سال 659 - 660 ميلادى مطابق با 39 هجرى ) « 3 » و بادغيس و هرات و پوشنگ ( سال 661 - 662 ميلادى مطابق با « 41 » هجرى ) « 4 » و همچنين در رى ( سال 683 / 684 مطابق 64 هجرى ) « 5 » بپامىخاست ، اقدامات از هم گسيختهاى بيش نبود .
منابع اسلامى دربارهء احساسات كسانى كه سر به اطاعت عرب فرودآورده بودند و راجع به طرز تفكر آنان نسبت به تسلط عرب ، روايات جامع و به هم مرتبطى به دست نمىدهند ، و منابع ديگرى نيز از اين زمان در اختيار ما نيست ؛ ولى در هر حال مىتوانيم از برخى اشارات نتايجى استنباط كنيم ، مثلا اين واقعيت كه شمارهء ايرانيانى كه به خاطر كيش زرتشتى وطن خويش را ترك مىكردند نسبتا اندك بوده است ، تا اندازهاى نشان مىدهد كه سختگيرى مذهبى اعراب فوقالعاده زياد نبوده است . و مؤيد آن نيز اين است كه لااقل در چند
هامش
( 1 ) - در اين باره بايد به توضيح ذىقيمتWellhausen , Arab .( فهرست 377 ) رجوع شود .
( 2 ) - دربارهء قيام و مقاومت بر ضد عرب ، در ديلم و مدين ( جبال ) رجوع كنيد به :Sebeos 141 f .( 3 ) - طبرى ، رديف 1 ، صفحات 3448 تا 3451 ؛ - ابن الاثير ، ج 3 ، ص 152 به بعد . رجوع كنيد به :Caet . X 263 - 266( با توضيح مفصلى راجع به اين حادثه و سير آن )
( 4 ) - ابن الاثير ، ج 3 ، ص 166 ؛ -Tolstov , Civ . 222. دربارهء هرات در آن زمان رجوع كنيد به دائرة المعارف تركى ، ج 7 ، ص 429 به بعد ، مقالهء .Ahmed Zeki Velidi Togan( 5 ) - ابن الاثير ج 4 ، ص 56 .