اين مبارزات ، ( سال 692 ) « 1 » يعنى در سال 691 / 692 ميلادى ( مطابق 72 هجرى ) حملهء متمركزى بر ضد خوارج ، كه از كرمان تا دارابگرد پيشروى كرده بودند ، ميسر گشت و خوارج با وجود موفقيت و پيروزى خويش بر برادر عبد العزيز ، خليفهء وقت ، ناگزير شدند به منطقهء كوهستانى خوزستان عقبنشينى كنند . « 2 » اين مبارزات تازه پس از انتصاب حجاج به حكمرانى بين النهرين ( 693 / 694 ميلادى برابر با 74 هجرى ) « 3 » حقيقتا صورت جدى به خود گرفت و حجاج ، مهلّب را در مقام فرماندهى كل تأييد كرد . امّا در نتيجهء كشمكش داخلى ميان افسران ، كه پس از انهدام دستهاى از سپاهيان مسلمان در كارون ( 694 / 695 ميلادى برابر با 75 هجرى ) صورت گرفت ، موقتا وى را معزول كرد « 4 » . با تمام اين احوال ، سرنوشت خوارج را تازه اختلاف نظر در ميان خود ازرقيان معلوم كرد .
چه اينكه پيدايش اختلاف عقيده در كيش و آيينى كه مىخواست پيشوايان خود را پس از هر ارتكاب به گناهى تعويض كند ، غير قابل اجتناب بود ، زيرا بطور قطع هميشه در بين عدهاى از مؤمنان به اين آيين ، بهانه و دليلى براى اينگونه تعويض و تبديلى وجود داشته است . سرانجام در اثر يك چنين علتى كه جزئيات آن با وضوح كامل روايت نشده است ، و هم به سبب كشمكش و اختلاف بر سر اجازهء استعمال اسلحهء زهرآلود ( چنان كه قطرى مجاز مىدانست ) ،
هامش
( 1 ) - بلاذرى ( انساب الاشراف ) ج 5 ، صفحات 337 تا 347 ؛ - اغانى ، ( قاهره ) ، ج 9 ، ص 305 ؛ - اغانى ، ( بولاق ) ، ج 10 ، ص 154 و ج 17 ، ص 162 ؛ - العقد الفريد ، ج 1 ص 132 ، ج 3 ، ص 18 ؛ - ابن الاثير ، ج 4 ، ص 134 به بعد ، -Maximilian Streck in der EI , I 936 , S . V . Dair al - Djathalik .( 2 ) - تاريخ يعقوبى ، ج 2 ، صفحات 316 تا 319 و 324 به بعد ؛ ابن الاثير ، ج 4 ، صفحات 132 تا 134
( 3 ) - طبرى ، رديف 2 ، ص 863 ؛ - ابن الاثير ، ج 4 ، ص 141 ؛ - و نيز : ؛Pellat , 209 , 211 ; Henri Lammens in der E I , II 214 - 216 Martin Hartmann in der E I , II 551 f .( 4 ) - بلاذرى ( انساب الاشراف ) ، ج 4 ، صفحات 158 تا 168 ؛ طبرى ، رديف 2 ، صفحات 875 تا 880 ؛ ابن الاثير ، ج 4 ؛ ص 141 به بعد و 150 به بعد .