فوقالعاده پرگنه توصيف مىگردد « 1 » و زنان هرات « 2 » مانند اهالى گرمسير در كرمان از حسن شهرت كافى برخوردار نبودند « 3 » . اعتدال و هوشيارى اهالى كوهستان زبانزد بود ، ولى با اين وصف به تجاوز به سوى حد افراط و تفريط متمايل و ازاينرو ( از زمان ظهور حشاشين ) به الحاد متهم بودند « 4 » .
ساكنان نواحى كنارهء جنوب بحر خزر ، يعنى ديلميان ، گرگانيان ، گيلانيان و طبرستانيان و نيز اهالى قسمتهاى كوهستانهاى شرقى از جمله غور « 5 » و قفص « 6 » ( يقينا به حق ) شجاع « 7 » ، ولى نيز زيرك و محتال « 8 » و بىثبات « 9 » ، و نيز از نظر فرهنگى عقب افتاده « 10 » به حساب مىآمدند . عدم امانت آنان ، در سال 988 / 989 ( برابر 378 هجرى ) ، به نزاعى خونين بين ايشان و تركان در سپاه آل - بويه منجر گشت و به كشتار و خونريزى فجيعى بين ديلميان پايان يافت « 11 » .
طبيعى است كه اين اظهار نظرها غالبا فقط براساس تأثيرات آنى و موقّتيى بوده كه شهرهاى مختلف و ساكنان آن بر روى اين يا آن نويسنده گذاشتهاند ، و بعدا پارهاى از اين نظرها دايما از طرف نويسندگان ديگر ( بخصوص - جغرافىنويسان ) اخذ گرديده بهطورىكه تكرار آن هيچ نوع ضمانتى براى اعتماد به اين آرا نمىباشد . در عين حال بين اقوام ديگر نيز نظير اين اظهارات مبنى بر اختلاف خصايل ذاتى افراد آن با يكديگر ديده مىشود . عربها نيز سيل مدح
هامش
( 1 ) - رجوع شود به :Mez 387 .( 2 ) - مقدسى ( احسن التقاسيم ) ، ص 436 .
( 3 ) - مقدسى ( احسن التقاسيم ) ، ص 469 .
( 4 ) - رشيد الدين ( فهرست : 157 ) ج 1 ، ص 157 ، پاورقى 42 ، در صفحهء 158 ، بنا به قول مورخى از هرات ) .
( 5 ) - قابوسنامه ( فهرست : 277 ) ، ص 542 به بعد .
( 6 ) - حدود العالم ( فهرست : 36 ) ، ص 124 ( بر پايهء اصطخرى ) .
( 7 ) - حدود العالم ( فهرست : 36 ) ، صفحات 133 ، 136 .
( 8 ) - طبرى ، رديف 1 ، ص 2706 ( قول معاويهء اول ، دربارهء اهالى آمل ، ص 661 به بعد ) .
( 9 ) - ابن حوقل ( كتاب المسالك ، چاپ لايپزيك 9 / 1938 ) ، صفحات 376 به بعد ، و ص 381 .
( 10 ) - حمزهء اصفهانى ، ص 151 و نيز :Ahmed Ates in der E I , turk . III 569 .( 11 ) - ابن اثير ، ج 9 ، ص 21 به بعد .