دربارهء اهميتى كه همزيستى هريك از اين ملل براى تقويت حس ملى آنان داشته است . قبلا بحث شد « 1 » . در تكميل آن بايد در اينجا سخنى چند در اين زمينه كه هريك از اقوام فارسى و به طور كلى ايرانى چگونه دربارهء يكديگر قضاوت مىكردهاند ، گفته شود . بديهى است كه در اين مورد ، مثل جاهاى ديگر ، مطلب بر سر تعبيرات و امثال رايج و كنايات متداولى است كه از نظر تاريخ فرهنگى جالب توجه مىباشد . اينجا نيز دربارهء اقوامى كه از لحاظ فرهنگى عقب مانده بودند ، به نامساعدترين وجه قضاوت مىشد . نظير همين قضاوت نيز دربارهء همسايههاى آنان يعنى قوم لر به عمل مىآمد « 2 » . در مورد سغديان نيز از طرف ساكنان فرغانه به همينطور نامساعد قضاوت مىشد ، ولى اين امرى است كه قطعا به كوشش سغديان براى توطّن در فرغانه ( 721 / 722 برابر 103 هجرى ) بستگى داشته است « 3 » . برعكس ، بشّار بن برد شاعر به نسل طخارى خود ازاينرو مباهات مىكند كه اغلب فارسان شجاع از بين اين قوم برخاستهاند « 4 » .
در مقابل ، اصفهانيان در پرتو مساعدترين رأى و نظر قرار گرفته بودند ، منظور نظر مساعد موجود در كتبى كه مخصوصا براى بزرگداشت شهر آنان نگاشته شده است نيست ( زيرا طبعا اين نوع كتب نمىتواند ملاك تشخيص باشد ) « 5 » ، بلكه مراد نيز قضاوت آن دسته از نويسندگانى است كه در هيچ مورد در ديد انتقادى خود كوتاهى نكردهاند « 6 » . از همدانيان به وفا در دوستى ، بخشش و حسن عمل در
هامش
( 1 ) - رجوع كنيد به فصل « حس مليت » از همين كتاب .
( 2 ) - مستوفى ( تاريخ گزيده ) ، ج 1 ، ص 536 ؛ - ياقوت ، ج 1 ، ص 596 ( دربارهء بروجرد در لرستان ) .
( 3 ) - طبرى ، رديف 2 : ص 1442 .
( 4 ) - اغانى ( بولاق ) ، ج 3 ، ص 21 . - و نيز :Sharif 51 .( 5 ) - حسينى ( فهرست : 199 ) ، ص 37 به بعد ؛ - و نيز :Browne , Isf . 414 f . , 661 - 668 .( 6 ) - ابن حوقل ( كتاب المسالك ، چاپ لايپزيك 9 / 1938 ) ، ص 367 ؛ - ثعالبى ( لطايف المعارف ) ، ص 110 . - و نيز :Schwarz V 615 .