گردد و به اين نكته توجه شود كه در اين مورد باز تضاد قديمى بين باديهنشينان و شهرنشينان به ميان آمده است ؛ تضادى كه قلم متكلم و فقيه معروف ايرانى ، امام محمد غزّالى را ( 1058 - 1110 برابر 450 تا 505 هجرى ) در آن موردى تحت تأثير قرار داده است كه چنين فتوا مىدهد : هركس « مانند ترك و باديهنشين » به نظر آيد يقينا ما يملك خود را از طريق مشروع صحيح ( در هر حال يعنى « به طريقى كه بين شهرنشينان متداول است » ) كسب ننموده است « 1 » . ولى در عين حال هيچكس نتوانسته منكر تفوّق نظامى تركان بگردد . ازاينرو نيز به زودى حديثى در دهنها افتاد كه ، خداوند تركان را در مشرق مستقر ساخت تا چون تازيانهاى بر سر اقوام گنهكار به گردش آيند « 2 » ، ( غير از اين مورد در طرز تفكر اسلامى - بر خلاف مثلا كليساى روسى آن زمان « 3 » - با چنين حسى كمتر روبرو مىشويم ؛ حسى كه پس از غلبهء عرب و در اثر آن ، بر ايرانيان چيره گشت ) « 4 » .
هامش
( 1 ) - رجوع شود به :Bauer , Erl . und verb . Gut , S . 100 .( 2 ) - كاشغرى ( ديوان لغات الترك ) ، ج 1 ، ص 204 . - براى به دست آوردن موقع و مقام تركان در آن زمان بايد به كتاب جاحظ « رسالة . . . فى مناقب الترك و عامة جند الخلافة رجوع گردد [ اين كتاب با مشخصات ذيل تحقيق و منتشر گشته است :Gerlof van Vloten , in den " Tria opuscula . . . " , Leiden 1903 , S . 1 - 56 .ترجمهء آلمانى آن :Oskar Rescher : Orientalische Miszellen I , Konstantinopel 1925 , S . 107 - 170 .ترجمهء انگليسى آن :C . T . Harley Walker : Jahiz on the exploits of the Turks . . . , im JRAS 1915 , S . 63 - 97 .. - و نيز رجوع گردد به :
( 3 ) - براى اطلاعات كلى در اين مورد رجوع شود به :
( 4 ) - الكندى ، رساله ( طبق بروكلمن :GAL I 210 , Nr . 14 .) ، ص 100 . - و نيز :Browne , Ecl . 88 f .