نظر زبان ، سخت ايرانى ، شده بودند « 1 » ( در صورتى كه فرزندان ازدواجهاى دو نژاده - و بلكه نه فقط فرزندان چنين ازدواجهايى - در محيط عربى ، قبل از همه در بين النهرين ، از لحاظ زبان سامى گشته بودند ) . ايرانى شدن عربها نيز گاهى از غير راه زناشويى با ايرانيان صورت مىگرفت « 2 » : احياى مجدد فرهنگ ملى ايران زمينهء اين امر را آماده مىنمود و حس ملى روز افزون ايرانى آن را ترويج مىكرد ؛ حسّى كه فقط در صورتى حاضر به تحمل عربها بود كه آنان از نظر فرهنگى ( و طبعا نيز از لحاظ زبان ) به ايرانيّت نزديك گردند « 3 » . تعقيب و به دست آوردن جزئيات حوادثى از اين قبيل ، همه جا تا ازمنهء متأخر ، بسيار مشكل است و عملا آنها را ديگر به علت نقصان مدارك كتبى از آن زمان ، نمىتوان دريافت . چيزى كه مسلّم است نتيجهء اين پيشامدهاست : عنصر عربى توانست فقط در نواحى معدودى كه مركز جمعيتهاى متراكمى از آنان بود به جاى بماند ( مثلا در محلهايى چند از ماوراءالنهر « 4 » و خراسان « 5 » و قم « 6 » و در سواحل جنوبى فارس ) . و گرنه در موارد ديگر هرچه زمان پيشتر مىرفت اين عنصر نيز بيشتر ( از لحاظ زبان ) در ايرانيّت منحل مىگشت تا اينكه در طى قرونى به كلى مفقود شد .
هامش
( 1 ) - رجوع كنيد به : طبرى ، رديف 3 ، صفحات 51 ، 64 ، 65 ؛ - اغانى ( بولاق ) ، ج 17 ، ص 69 ؛ و نيز به تاريخ خانوادگى ويژه و مشخص اينان از نيمهء اول قرن دهم ( برابر چهارم ) : ابن بلخى ( فهرست : 202 ) ، ص 116 به بعد ؛ - و بالاخره به تاريخ اشعريها در قم : تاريخ قم : صفحات 266 تا 305 .
( 2 ) - جاحظ ، كتاب فضل الاتراك :Tria opusc . / Vloten 40 .( قرن نهم برابر سوم هجرى ) ؛ - اغانى ( بولاق ) ، ج 14 ، ص 102 (Goldziher , Arab 103 .: قرن هشتم - برابر دوم هجرى - در نواحى اصطخر ، زياد العجم شاعر ) .
( 3 ) - رجوع شود به فصل « حس مليت » از همين كتاب ( هدايا براى عربى كه رفتارى ايرانى داشت ) .
( 4 ) - نرشخى ( تاريخ بخارا ) ، ص 77 ( 874 برابر 260 هجرى در بخارا ) ؛ - هنوز در ازمنهء بعد مثلا در بيهق ( تاريخ بيهق از ابو الحسن على خ فند خ ق ، نسخهء خطى آكادمى علوم شوروى ، صفحات 28 تا 30 ظهر و 34 ظهر تا 68 ظهر ) ؛ - و نيز :I . P . Petrusevskij : Gorodskaja znat v gosudarstve chulaguidov ( in : Sovetskoe Vostokovedenie V , 1948 , S . 85 - 110 .اين مقاله دربارهء هوشيارى شهرنشين در دولت ايلخانان است . ، - در مورد قزوين حدود سال 1330 ( برابر 730 هجرى ) : همين مرجع ، ص 91 ، بنا به مستوفى ( تاريخ گزيده ) ، ج 1 ، ص 842 .
( 5 ) - ياقوت ( ارشاد العرب ) ، ج 5 ، ص 65 . - و نيز :Fuck 91 .( 6 ) - رجوع كنيد به ص 326 از همين كتاب .