مكانى مهاجران برحسب قبايل آنان به ثمر نرسيد ، آتش مبارزات ، بين عربها نيز به زودى به خراسان سرايت كرد و به سقوط سيادت بنى اميّه كمك زيادى نمود « 1 » . حتى در آغاز زمان عباسيان نيز اين جنگها ادامه داشت « 2 » .
ضربتى كه عنصر عربى پس از انقلابات سنوات 747 / 750 ( برابر 129 / 132 هجرى ) در اثر اخراج مكرر و متعدد عربها از ايران ديد ، اوضاع خراسان را تغيير زيادى داد . از اين پس صبغهء ايرانى اين ايالت مورد حمايت قرار گرفت و بخصوص ازاينرو بدين منوال برقرار ماند كه در دهههاى آينده آن ( 757 / 758 برابر 140 هجرى « 3 » ، حدود 783 برابر 166 هجرى « 4 » و 839 برابر 224 هجرى ) « 5 » به موجب قيام و شورشهاى مكرر در طبرستان ، ايالت همجوار خراسان ، عنصر سامى بيش از پيش به نابودى گراييد « 6 » . اما قسمتى از قبايل عرب خود را تا قرن يازدهم ( برابر پنجم هجرى ) « 7 » حفظ نمود .
جايگزين شدن عربها در آذربايجان كمتر طبق برنامهء منظم و بيشتر عمل پارهاى از واليان و يا امراى كوچكى بود كه رفته رفته هم قبيلههاى خود را به دنبال خويش كشيدند ( يمنىها و وابستگان به طى « 8 » ، ازد ، نزار « 9 » و كنده « 10 » ) .
اين امر به طور اساسى در قرن هشتم و نهم « 11 » ( برابر دوم و سوم هجرى ) يعنى بعد از مناطق نام بردهء ديگر و گذشته از اين در زمانى كه آتش تضادهاى قبايل عرب تا
هامش
( 1 ) - رجوع كنيد به ص 61 به بعد از همين كتاب .
( 2 ) - سال 904 برابر 291 هجرى : تاريخ سيستان 276 ( در مورد سيستان ) .
( 3 ) - ابن اسفنديار ( تاريخ طبرستان ) ، ص 122 به بعد .
( 4 ) - مرجع سابق ، ص 126 .
( 5 ) - طبرى ، رديف 3 ، ص 1274 .
( 6 ) - حدود سال 891 ( برابر 277 / 278 هجرى ) فقط عدهء قليلى از عربها هنوز در اصفهان بودهاند : يعقوبى ( بلدان ) ، ص 274 .
( 7 ) - حدود العالم ( فهرست : 36 ) ، ص 216 ( قبايل عرب در جوزجان [ ان ] ) . - و نيز :Volgin , K istorii 124 .( 8 ) - بلاذرى ( فتوح البلدان ) ، ص 331 . - و نيز :Schwarz VIII 1181 - 1185 .( 9 ) - تاريخ يعقوبى ، ج 2 ، ص 446 ( 2 نزارى ) .
( 10 ) - ابن حوقل ( كتاب المسالك ، فهرست : 33 ) ، ص 353 .
( 11 ) - جمع و تنظيم آن در مقالهء ذيل به دست داده مىشود :Ahmed Zeki Velidi Togan in der E I , turk . , II 95 f .