تأييد مىكند . جمع و تلفيق اساسى محلّهاى مختلفى كه در آنجا به نام والى و حاكمى از واليان و حاكمان سكّه زده شده است ، نيز - نظر به وجود دلايل غالبا كافى ديگرى دربارهء وسعت قلمرو حكومت هريك از آنان - فقط از نظر كمك اهميّت دارد . امّا تحليل فلز سكّهها به منظور استنتاجاتى در مورد اوضاع اقتصادى ( يا حدّ پيشرفت صنعت ) به طور كلى بايد تازه صورت بگيرد « 1 » .
در مورد قسمتهاى عملى فرهنگ - قبل از هر چيز هنر ، و وضع مسكن - ، حفرياتى كه در افراسياب نزديكى نيشابور صورت گرفته و نيز تحقيقات بقاياى ابنيهء تاريخى « 2 » موجود ، حايز اهميت بوده است . ولى با اين همه ، موادّى كه تا به حال براى زمان مورد بحث ما به دست آمده است بسيار ناچيزست . فعاليت باستانشناسى سركچ پ . تلستوى
Sergej P . Tolstov )
) در خوارزم ، نيز بيشتر متوجه سالهاى قبل از آن مىباشد ( فهرست منابع : 308 تا 309 ) .
بدين ترتيب - همانطورىكه در مقدّمه ياد شد - نتيجهاى كه از تحقيق دربارهء ايران نخستين زمان اسلام به دست مىآيد ، بايد از جنبههاى زيادى نارضايتبخش بماند . و از موادّ موجود و توضيحات بلاواسطهء آنهم كه بگذريم ، خلل واقعى و فقدان روايات و اخبار را هم هيچ مورّخى و به خصوص هيچ نويسندهء كتابى تحليلى نبايد و نمىتواند با رأى و احتمال جبران نمايد . با اين وصف بنايى كه اينجا از سنگريزههاى مستخرج از منابع ، دربارهء حوادث آن زمان و به خصوص امور مربوط به حيات مذهبى و فرهنگى و اقتصادى ساخته شده است ، به عكس آسيبزدهاى شباهت دارد كه از بلاى طوفان حوادث ناسازگار ايّام محفوظ نمانده باشد : درست عين همين نقيصه هم نسبت به منابع زمان ما بين سنوات 632 و 1055 ميلادى برابر 11 تا 447 هجرى صادق مىباشد .
هامش
( 1 ) - مثلا در مورد « رى » اين امر صورت گرفته است :George Miles : The numismatic history of Rayy , Neuyork 1938 .( 2 ) - رجوع كنيد به فصل « معمارى » از همين كتاب .