هرچند اين قبيل كوششهاى بعيد الوصول نتوانست به هدف برسد ، ولى باز به وجود آمدن يك طبقهء رهبر سياسى محلّى و شكفتن علم و ادب در زبان اصلى به حد قاطعى به حفظ استقلال زبان ايرانى خدمت نمود ( چنانكه مثلا موقعيت قبطيان كه بين آنها اين افكار وجود نداشت درست مخالف اين وضع را نشان مىدهد ) : در جنب يك سلسله استعدادهاى حائز اهميتى در زمينهء شعر ، تاريخ ( ترجمهء طبرى از بلعمى ) علوم دينى « 1 » ، و علوم طبيعى ( كتاب ادويهء موفق الدين ابن على الهروى كه به توسط اسدى در سال 1055 برابر 447 هجرى مجددا تهذيب و تنقيح شد ) ، تنها اثر جهانى فردوسى يعنى شاهنامهء وى بود كه توانست دليل و رهنمون استقلال و خودآگاهى ايرانيّت به حساب آيد : زيرا قوم ايرانى به طور حتم بيشتر از قوم عرب در تحت تأثير شعراى خويش و آميخته با آنان زندگى مىنمايد .
هرچه هم به اشعار فردوسى ( و سپس اشعار شاعران ديگر ) در راه حفظ ماهيّت ايرانى اهميت و ارزش داده شود باز در آن مبالغه به كار نرفته است ، « 2 » زيرا همين
هامش
( 1 ) - حدود سال 900 ( برابر 287 هجرى ) يكى از شيعيان معتزلى مسلك ، يعنى خ جبائى ( وفات 915 برابر 303 هجرى ) تفسيرى بر قرآن تأليف نمود : رجوع كنيد به :Wilhelm Spitta : Zur Geschichte Abu'l - Hasan Al - Asaris , Leipzig 1876 , S . 93 .. - در قرن دهم ( برابر چهارم هجرى ) بر اثر فتاوايى به كار بردن زبان فارسى در نماز جايز گشت :
رجوع كنيد به :Barthold , Med . 83 f . ; Wiet 161 f .. - براساس فهرست ابن نديم مقالهء ذيل صورتى از كتبى كه در آن زمان موجود بودهاند به دست مىدهد :Moh . Hidayet Hosain : The old - Persian literature and the Musulmans , in der " Islamic Culture " I ( 1927 ) , S . 623 - 631 ; vgl . auch Gafurov 186 - 203 .( 2 ) - رجوع كنيد به :Theod . Noldeke : Das iran . Nationalepos , 2 . AuFL . BERLIN 1920 ; Hellmut Ritter in der E I , turk . IV 643 - 649 ; Sadighi 74 .. - كتاب « ترجمان البلاغة » كه تاكنون به فرخى شاعر ( وفات 1038 برابر 429 هجرى ) نسبت داده مىشد ، ولى در حقيقت از محمد بن عمرو الرادوجانى است ( چاپ استانبول ، به تصحيح احمد آتش ) ، متعلق به نيمهء دوم قرن يازدهم ( برابر پنجم هجرى ) مىباشد ؛ رجوع كنيد به :Ahmed Ates : Tarcuman al - Balaga , im " Oriens " I ( 1948 ) , S . 45 - 62 .