زردشتى - نيز به دلايل اقتصادى ( در مقابل سال قمرى مسلمانان ) - تا چندين قرن با موفقيت ، معتبر ماند « 1 » .
در مقابل اين جنبش ، امويان كه سخت به عربيّت پابند بودند هيچگونه وسيلهء دفاع موفقيتآميزى نداشتند تنها كارى كه مىكردند اين بود كه گاهوبيگاه اجازه مىدادند كه والى « 2 » يا عاملى « 3 » از اهل خود اين سرزمين انتصاب گردد ، ولى اين عمل نيز مثل اتحاد موقتى عربهاى خاورميانه در مقابل ايرانيانى كه متحدا قدم به ميدان گذاشته بودند « 4 » ديگر مؤثر نبود و به محض اينكه عباسيان قدرت دولت را در دست گرفتند ايرانيّت نيز از نظر فرهنگى به آرمان خود رسيد .
عباسيان از اينكه به ايرانيان حق برابرى مطلق با عربها را بدهند « 5 » انديشه نداشتند البته مشروط بر اينكه آنان نيز به مذهب اكثريت يعنى به مذهب اهل سنّت و جماعت گرويده فعاليت علمى خود را به زبان عربى اجرا كنند « 6 » . اگر ايرانيان طبق اين خواسته رفتار مىكردند و علاوه بر آن خاندانى را كه امر سيادت در دست او بود « 7 » نيز ( به زبان عربى ) مدح و ستايش مىنمودند مىتوانستند ، به فرض اينكه
هامش
( 1 ) - رجوع كنيد به فصل « تقويم » جلد دوم همين كتاب .
( 2 ) - سال 743 ( برابر با 125 هجرى ) ، شخصى سغدى والى آمل شد : طبرى ، ج 2 ، ص 1767 .
( 3 ) - ابن اثير ، ج 5 ، ص 12 ( سال 716 / 717 برابر 98 ) .
( 4 ) - ابن اثير ، ج 5 ، ص 137 ( سال 746 / 747 برابر 129 ) ، و صفحات 141 و 149 . - رجوع كنيد نيز به شعرى از نصر بن سيار در :Theodor Noldeke und August Muller : Delectus veterum carminum arabi - corum , Berlin 1890 , S . 88 ( Porta linguarum orientalium XIII ) .( 5 ) - عربها گاهى بر آنها اين معنى را عيب مىگرفتند كه ايشان ايرانيان را ترجيح مىدهند :
ابن خلدون ( العبر ، فهرست : 139 ) ، ج 3 ، ص 241 ؛ - حمزهء اصفهانى ، ص 216 ؛ - جاحظ ( بيان ) ، ج 3 ، ص 206 . - و نيز رجوع كنيد به :Kremer , Streifz . 31 f .( سال 813 برابر 198 هجرى ، اشعار مختلفى به همين معنى ) و نيز :Becker , Isl . St . I lll .. - فقهاى حنفى و مالكى بعدا ايرانيان را به شرطى از نظر حقوقى برابر با عربها مىدانستند كه پدر و مادر يا اجداد آنها مسلمان بوده و خود نيز داراى وضع اجتماعى ثابتى بوده باشند :Grunebaum 201( 6 ) - اغانى ( بولاق ) ، ج 9 ، ص 104 ، ج 12 ، ص 156 ؛ - مسعودى ( مروج الذهب ) ، ج 6 ، صفحات 137 تا 155 .
( 7 ) - مثلا محمد بن الحارث اغانى ( بولاق ) ، ج 20 ، صفحات 78 ، 82 .