گرفت و در موارد مختلفى جنبشهاى ملّى موسوم به « عصبيّت » « 1 » ( در واقع : روح قومى ) خود را در بين توده نمايان ساخت و طبعا باعث به وجود آمدن - عكسالعملهايى متناسب با آن از طرف عربها گشت « 2 » . در اين موقع ايرانيان دوباره به ماهيت ملّى خود اهميت خاصى داده « 3 » و با ميل به آن دستهاى از مسلمانان پيوستند كه با اين نظر و عمل امويان مخالف بودند « 4 » . تبليغات عباسيان در ايران نيز بيشتر از اين جهت زمينهء ثمربخشى يافت كه با وجود قبايل ناراضى عرب « 5 » و مخالف بنى اميه ، باز عباسيان عمدا « 6 » وظيفهء تبليغ را به عهدهء ايرانيان واگذار -
هامش
( 1 ) - « عصبيت » روح حزبى به طور مطلق ، مثلا حتى نسبت به يك قبيله ، مىباشد ؛ - رجوع كنيد به اغانى ( بولاق ) ، ج 19 ، ص 29 ؛ - در اين مورد نيز :Herfeld , Sam VI 250 , Anm . l ; Pellat 221 f .( 2 ) - بلاذرى ( فتوح البلدان ) ، ص 426 ؛ - طبرى ، رديف 2 ، ص 1354 ؛ - ابن اثير ، ج 5 ، ص 19 ( سال 717 برابر 98 هجرى والى خراسان ) . - سنت منقول ، تعصب قومى را پيوسته بر عرب خرده مىگرفت : رجوع كنيد به :Goldziher , Arab . 109 ; Ahmed Ates ; ' Asabiyet , in der E I , turk . I 663 f .مقالهء اخير منابعى دربارهء عصبيت در نزد ابن خلدون به دست مىدهد . ابو الحسن اشعرى ، « عصبيت » را جزء كباير مىشمارد : مقالات الاسلاميين ، به تحقيق ه . ريتر ، 1929 ، ص 297 .
( 3 ) - حتى در دربار هشام ( 724 - 743 برابر 105 تا 125 هجرى ) : اغانى ( بولاق ) ، ج 4 ، ص 125 ( با اين وصف خليفه دستور داد وى را به موجب محتواى اين شعر ، مجازات نمايند ) ؛ - اغانى ( بولاق ) ، ج 15 ، ص 35 ؛ - و نيز :Grunebaum 203 f .( 4 ) - رجوع كنيد به :Wellhausen , Opp . 35 , 40 f .؛ - و نيز فصل « شيعيان دوازده امامى » از همين كتاب .
( 5 ) - از 12 نقيب عباسيان : پنج تن از خزاعه ، يكتن از طى ، چهار تن از تميم ( كه سه تن از آنان از بنو امرؤ القيس ) ، يكتن از بكر بن وائل ، يكتن از بنو عمرو بن شيبان : طبرى ، رديف 2 ، ص 1988 . ( به اين امر كه در بين اين نقبا نيز موالى اين قبايل وجود داشتهاند ، لااقل در اين خبر اشارهاى نمىشود ) .
( 6 ) - اين مطلب كه ابو مسلم ترك بوده است ، بسيار مورد ترديد است - اين ادعا در مقالهء ذيل كه دربارهء اهميت تركان در مورد پايهگذارى و تكامل دولت عباسيان ، نوشته شده است ديده مىشود :Semseddin Gunaltay : Abbas ogullari imperator lugunun kurulus ve yuksele - sinde Turklerin rolu ( im " Belleten " VI , 1942 , S . 177 - 205 ) , S . 184 f .- زيرا ابو مسلم به خوبى عربى و فارسى صحبت مىكرده است ( ابن خلكان ( فهرست : 111 ) ، ج 4 ، ص 73 ) و زبان عربى وى رنگ لهجهء فارسى داشته است : جاحظ ، بيان ، ج 1 ، ص 42 ( برابر با جاحظ ، فهرست : 259 ، ص 24 ) .