شده را « عرب شده » تلقّى كردند « 1 » . همين امر هم سبب شده بود كه دين ملّى باستانى ، در مواردى كه پاى ابراز حس ملّيت ايرانى به ميان مىآمد ، فقط در درجهء ما دون اهميت قرار بگيرد . بلكه حتى عدهاى از ايرانيان در اوايل سيادت عرب مىكوشيدند كه در زمينهء دين به آنها پيوسته در راه به انجام رسانيدن غلبه و ظفر ، به آنان كمك كنند « 2 » ؛ و به موازات آن سعى مىكردند خود را با قبول شجرهء عربى در رديف و رتبهء عربها قرار دهند « 3 » و تا سرحد امكان به عنوان مسلمان جدّى قلمداد گردند . از اينجا نيز علت زيادهروى ايرانيان در اهميت سلمان فارسى ( كه طبق منقول در سال 655 / 656 يا 656 / 657 برابر با 35 يا 36 هجرى وفات يافته است ) براى آغاز اسلام « 4 » معلوم مىگردد كه وى را بزرگترين شاهد براى سهيم بودن عنصر
هامش
( 1 ) - طبرى رديف 2 ، ص 1508 ؛ - ابن اثير ، ج 5 ، ص 54 ؛ - و نيز ابو نعيم ( ذكر اخبار اسپهان ، فهرست : 200 ) ج 1 ، ص 9 .
( 2 ) - طبق منقول حتى هرمزان ، افسر ارشد سپاه ايران كه به اسارت عربها درآمده بود ( طبرى ، رديف 1 ، صفحات 2557 تا 2560 و 2801 ) مىبايستى در سال 642 ( برابر 21 هجرى ) در مدينه خليفهء دوم عمر را بدين امر راهنمايى كرده باشد كه وى در صورتى بهتر از همه به تسلط بر تمام ايران نايل خواهد آمد ، كه ابتدا اصفهان را تصرف نمايد : طبرى ، رديف 1 ، صفحهء 2642 . - در خود ايران نيز نظير اين قضيه اتفاق افتاده است : همين مرجع ، ص 2655 ( سال 643 برابر 22 هجرى ) .
( 3 ) - مانند يكى از مواليان در مرز ديلميان : بلاذرى ( فتوح البلدان ) ، ص 324 ، و نيز يكى از صوليان ( كه آن را ترك گمان كردهاند ) ( دربارهء صول رجوع كنيد به فصل « وضع ايران از نظر زبان » از همين كتاب ) در حدود سال 740 ( برابر 122 هجرى ) : اغانى ( چاپ قاهره ) جلد 10 ، ص 43 . اين مطلب را كه تا چه اندازه عربها به برترى خود مباهات مىكردهاند ، سخن يكى از حكام سابق رى ، عمر بن ابى صلت ( سال 702 برابر 83 هجرى ) به خوبى نشان مىدهد كه گفته : « ايرانيان بسيار خوب مىدانستند كه وى شريفتر از اسپهبذ مازندران است » : ابن اثير ، ج 4 ، ص 190 . - دربارهء عقيدهء همدانى راجع به عربها ( كه در نظر وى رجحان و امتياز داشتهاند ) رجوع كنيد به :Kremer , C . G . II 237 .( 4 ) - ابن هشام ( فهرست : 58 ) صفحات 136 تا 143 ؛ - مبرد ( كامل ) ، ج 1 ، ص 366 . دربارهء سلمان فارسى ادعا مىشود كه وى از اهل اصفهان بوده است( Browne , Isf . 440 . )و بنا به قول ديگران از اهل رام هرمزد ( ابن قتيبه ، معارف ، فهرست : 69 ، ص 138 ) ، ( ابن سعد ، فهرست :
104 ، ج 7 / 2 ، ص 64 ، اخبار مختلفى ذكر مىكند ) . - علاوه بر اين رجوع كنيد به جمع و تدوين اقوال و آراى مختلف در :