زمانى كه عنوان عميد الدولة به يكى از افراد مورد توجه خلافت اعطا شد ( 932 برابر 320 هجرى ) « 1 » ، اين نوع القاب بخصوص در مورد خاندان بويهى ( ايرانى ديلمى شيعى ) شايع گشت « 2 » . همچنين القاب سلطنتى « 3 » و مستعار « 4 » ، مثلا در مورد امراى قراخانى ، به سهم خود سبب همگانى شدن عادت مذكور گشت « 5 » . خلفا به زودى اعطاى لقب را به دواير وسيعترى - مثلا به يك حاكم ديلمى « 6 » و يا يك سردار كردى « 7 » به نام بدر بن حسنويه - گسترش دادند . همچنين سامانيان مدعى حق اعطاى چنين القابى براى خود گشتند : مثلا سبكتكين « 8 » و محمود غزنوى ( 944 برابر 384 هجرى ) القاب ناصر الدولة و سيف الدولة « 9 » را مديون
هامش
( 1 ) - بنا به قول ابن مسكويه ( تجارب الامم ، فهرست : 94 ) ، ج 1 ، ص 250 ، اين اولين دفعهاى بوده كه اين قبيل لقب اعطا گشته است .
( 2 ) - سال 984 / 985 ( برابر 374 هجرى ) :
ابن اثير ، ج 9 ، ص 15 ؛ - بيرونى ( هند ) ، صفحات 132 تا 134 ( جدول ) ؛ - و نيز :Johannes Hendrik Kramers : Les noms musulmans composes avec Din , in den " Acta Orientalia " V ( 1926 ) , S . 53 - 67 .( نيز دربارهء لقب « دوله » كه محبوب آل بويه بود و بخصوص در مغرب غالبا ديده مىشد ، تحقيق مىكند ) . - رجوع كنيد نيز به :Albert Dietrich : Zu den mit ad - din zusammeng esetzten Personennamen , in ZDMG 110 / I ( 1960 ) , S . 43 - 54( 3 ) - عبارت از اسامى و القابى است كه در دوران فرمانروايى خليفه يا سلطان يا اميرى به وى مىدادند ، مانند المستعلى ، المتوكل و غيره .
( 4 ) - القابى است كه احتراما و به منظور خوددارى از ذكر نام شخصى كسى به او داده مىشد ، مانند نام القائم براى امام دوازدهم شيعيان ( ع ) .
( 5 ) - رجوع شود به :Omelian Pritsak : Karachanidische Studien I - X .( بخش چاپ نشدهء رسالهء دكترايى است كه در سال 1948 در گوتينگن گذشته است و به صورت ماشينى موجود است ) .
( 6 ) - نكبى ( فهرست : 125 ) ، ص 205 .
( 7 ) - ابن اثير ، ج 9 ، ص 50 .
( 8 ) - دربارهء تگين ( اصلا مغولى ) شهزاده ، رجوع كنيد به :
( 9 ) - ابن اسفنديار ( تاريخ طبرستان ) ، ص 227 ؛ نكبى ( فهرست : 125 ) ، ص 171 ؛ - گرديزى ( زين الاخبار ) ، ص 56 ؛ تاريخ بيهقى ( فهرست : 161 ) ، ص 197 ؛ - ابن اثير ، ج 9 ، ص 35 . - موارد ديگر : نكبى ( فهرست : 125 ) ، ص 154 ( حدود سال 988 برابر 378 هجرى ) ، ص 206 ( سال 997 برابر 387 هجرى ) . [ پس از غلبه بر سامانيان لقب محمود را خليفه بعدا تصويب نمود - گرديزى ( زين الاخبار ) ، ص 62 - و به اعضاى ديگر اين خاندان نيز القابى عطا كرد ، سال 1026 ( برابر 417 ) ، همين مرجع ، ص 88 ] .