نواحى جنوب بحر خزر يعنى در سر راه بين عراق و مازندران و هم در قم « 1 » و رى « 2 » و سيستان « 3 » و خراسان « 4 » نيز اسقفنشينها و جمعيتهاى مذهبى كوچكى از مسيحيان وجود داشته است ، و در همين خراسان حتى مسيحيان در سال 744 ( برابر 126 هجرى ) هنوز آنقدر قدرت داشتند كه بيم آن مىرفت كه قيامى محلى با حمايت مسيحيان و يهوديان بتواند به حكومت عربى آنجا چيره گردد « 5 » . و نيز از همين خراسان بود كه مسيحيت تا به كوهستان « 6 » و هرات نيز پرتو افكند و در اين نواحى نفوذ مسيحيان خراسان و فارس باهم برخورد و تلاقى حاصل نمود و تا قرن دهم ( برابر چهارم هجرى ) هنوز بقاياى جمعيتهاى مذهبى مسيحى « 7 » در آنجا وجود داشته است . ولى تمام اين جمعيتها بيش از همه تحت نفوذ مطراننشين مرو « 8 » قرار داشت ؛ مروى كه معالواسطه يعنى به وسيلهء خزريان و خوارزميان از مسيحيان
هامش
( 1 ) - تاريخ قم ، ص 18 ( متأسفانه فقط اشاراتى در فهرست ) .
( 2 ) - سال 778 ( برابر 161 هجرى ) پايهگذارى شد :Vine 118. - اسقف در سالهاى 892 / 899 ( برابر 279 / 286 هجرى ) : عمر ( فهرست : 233 ) ، ص 80 ( و بعدا در : 103 ، 126 ، 132 ) .
( 3 ) - السمعانى ( فهرست : 232 ) ، ج ( مقدمه ) ، ص 108 ( حدود 767 برابر 150 هجرى ) .
( 4 ) - مقدسى ( احسن التقاسيم ) ، ص 323 . - يك نصرانى خراسانى از سپاه دورافتادهاى در ارمنستان : طبرى ، رديف 3 ، ص 1225 . - طرح نقشهاى در مورد سلسلهمراتب كليسايى آسياى مركزى در :
( 5 ) - ابن اثير ، ج 5 ، ص 113 .
( 6 ) - در اينجا ، حدود سال 985 ( برابر 375 هجرى ) ، مسيحيان كمتر از يهوديان بودند : مقدسى ( احسن التقاسيم ) ، ص 394 . - اسقفهاى نسطورى در هرات ، حدود سال 1000 ( برابر 390 هجرى ) : عمر ( فهرست : 233 ) ، ص 95 .
( 7 ) - اصطخرى ، ص 265 .
( 8 ) - عمر ( فهرست : 233 ) ، ص 72 به بعد ( 848 / 849 برابر 234 هجرى ) ، ص 94 ( حدود سال 1000 برابر 390 هجرى ) ؛ - و نيز :B . H . eccl III 379( سال 1027 برابر 418 هجرى ) ؛ آخرين بارى كه از آن ذكرى به ميان مىآيد سال 1070 ( برابر 462 هجرى ) مىباشد :Vine 117در سال 1046 ( برابر 437 / 438 هجرى ) نيز نام مطرانى از سمرقند برده مىشود :Vine 119. - مطران مرو در سال 651 ( برابر 30 / 31 هجرى ) به احوال شاه مغلوب يزدگرد سوم رسيدگى مىكند : طبرى رديف اول صفحات 2874 / 2881 .