در سال 961 ( برابر 350 هجرى ) انتخاب يكى از مطرانهاى فارس به مقام جاثليقى از اين نظر كه برادر وى مسلمان گشته است « 1 » رد شد . در عين حالى كه بقاياى جمعيتهاى مذهبى مسيحى در فارس و اصفهان « 2 » توانست در تحت رياست يك مطران « 3 » لااقل تا آغاز زمان سلجوقيان خود را حفظ كند ، از تبليغ مبلّغان مسيحى در شرق و شمال شرقى ، حتى از زمانهاى اولى آن ، فقط آثار و نشانههايى به جاى مانده است :
چنانچه خبرى از وجود بناى كليسايى حدود سال 930 ( برابر 318 هجرى ) در اطراف هرات « 4 » حكايت مىكند كه در صورت ترديد بايد لااقل از اين خبر وجود ويرانههاى يك كليسايى فهميده شود . به همين وضع نيز بايد كليساى سيستان را كه ترسايان فرارى از سپاه محمود در آن به قتل رسيدند تصور نمود « 5 » . - اساسا تجديد بناى كليساها فقط در موارد بسيار نادرى امكانپذير بوده است ، مثلا در زمان صدارت وزير نصرانى عضد الدولة ديلمى « 6 » ( سال 980 برابر 369 هجرى ) .
نظير اين موقعيت را نيز يكى ديگر از مناطق تبليغاتى قديمى نسطوريان يعنى نواحى جنوبى بحر خزر ، كه حتى در زمان ساسانيان جمعيتهاى مذهبى مسيحى در آن تشكيل يافته بود ، داشته است « 7 » . هنگام ورود عربها دستههايى از قبايل مسيحى در طبرستان مىزيستهاند كه در حدود سال 660 ( برابر 40 هجرى )
هامش
بين النهرين از رهبانى نصرانى مشاهده مىشود - اگرچه اين در مقابل كسى مثل حجاج صورت گرفته است - طبرى ، رديف 2 ، صفحات 1138 به بعد .
( 1 ) - رجوع كنيد به :B . H . eccl . III 249 .( 2 ) - عمر ( فهرست : 233 ) ، ص 94 ( سالهاى 990 و 998 برابر 380 و 388 هجرى ) ؛ در جنب آن در گندىشاپور و شهر زور .
( 3 ) - عمر ( فهرست : 233 ) ، ص 94 ( 1000 برابر 390 هجرى ) ؛ بعد از 1110 / 1111 ( برابر 504 هجرى ) نام چنين كسى به ميان مىآيد : همين مرجع ، ص 103 .
( 4 ) - ابن حوقل ( كتاب المسالك ، چاپ دوم ، فهرست : 33 ) ، ص 438 ؛ - اصطخرى ، ص 265 .
( 5 ) - تاريخ سيستان ، ص 357 .
( 6 ) - ابن مسكويه ( تجارب الامم ) ، ج 6 ، ص 511 ؛ - ابن اثير ( فهرست : 135 ) ، ج 8 ، ص 518 .
( 7 ) - رجوع كنيد به :Hoffmann , Akten S . 45 ff .( كرخا دى بيث شلوخ كركوك ) .