اگرچه ما امروز به طور واضحى اعتقاد و ايمان مطرانان آن روز مرو را نمىدانيم « 1 » .
مركز كليساى نسطوريان در فارس ، مطراننشين ريو اردشير كنار رودخانهء طاب در نواحى سرحدى به طرف سوزان بوده است « 2 » . در جنب آن ، مطران ديگرى در گندىشاپور « 3 » و اسقفهايى در شوش و اهواز و شوشتر « 4 » و چند موضع ديگر وجود داشتهاند كه چگونگى موقعيت آنان امروز براى ما ديگر به روشنى معلوم نيست « 5 » و دربارهء بقاى اين مراكز كليسايى در قرون اول سيادت عربها فقط اخبار اندك و پراكندهاى در دست داريم : به اين ترتيب كه هنگام غلبهء مسلمين جمعيت مذهبى مسيحى نيرومندى با يك دير مسيحى در شوس وجود داشته است « 6 » و ظاهرا مسيحيان در اينجا نيز مثل مسيحيان ساير نقاط از طرف مسلمين كمتر مزاحمت ديدهاند « 7 » .
در پايان قرن دهم ( برابر چهارم هجرى ) نيز نام اسقفنشينى در همدان « براى منطقهء حلوان » به ميان مىآيد « 8 » .
هامش
( 1 ) - قول به اينكه ايشان تابع كليساى رم بودهاند ( چنانچه در : بيرونى - فهرست : 118 - صفحات 289 و 296 ، ديده مىشود و ظاهراBarthold Christ 23 f .آن را پذيرفته است ) يقينا خطاست ، زيرا مقامات كليسايى رم هيچوقت در اين نواحى پا نگرفتهاند . و در واقع يعقوبيه ( و مارونيه :Barthold , Christ . 43 f .نيز نمىتوانند بوده باشند .
( 2 ) - رجوع كنيد به :Sachau , Christ 177 .( 3 ) - عمر ( فهرست : 233 ) صفحات 63 - 65 و 80 - ؛ - اين امر مكررا ( مثلا سالهاى 777 / 778 - برابر 161 هجرى - و 892 / 893 - برابر 279 هجرى - و دفعات ديگر : گندىشاپور ) تا به قرن سيزدهم ( هفتم هجرى ) اتفاق افتاد ( مرجع سابق ، صفحات 124 و 126 ) ، در اين مراكز در پايان كار فقط عنوانى مانده بود . - نيز رجوع كنيد به :Vine 57 , S . 58 und 113 ; Schwarz IV 416 .( 4 ) - عمر ( فهرست : 233 ) ، ص 72 ( حدود 853 / 854 برابر 239 هجرى : اهواز ) ؛ ص 80 ( حدود 892 برابر 279 هجرى :
شوش ) ؛ ص 75 ( 892 برابر 239 هجرى : فارس ) .
( 5 ) -
( 6 ) - ابن اثير ، ج 2 ص 213 .
( 7 ) - رجوع كنيد به :Sachau , Christ . 973 f .( 8 ) -Eliae , metr . Nisibeni , opus chronol , ed . Brooks 70 , 72 ( 1019 ) ; Vine 116 .حدود سال 750 ( برابر 132 هجرى ) مطرانى در خود حلوان بوده است ؛B . H . eccl . IIIدر خوزستان عدهء قليلى نصرانى وجود داشته است : مقدسى ( احسن التقاسيم ) ، ص 414 .