مزدكى دورهء ساسانيان مرتبط مىسازند « 1 » ( اگرچه از حس مليت و وطندوستى ايرانى اثرى در آن مشاهده نمىشود ) « 2 » با نيروى حكومت اسلامى اصطكاك و تضاد آشكارى حاصل نمود . تودهء عمدهء پيروان اين دين در شمال غربى « 3 » و مركز سرزمين ايران يعنى در همدان ، اصفهان « 4 » ، ماسبذان و در مهرگان كذغ ( نزديك صيمره ) « 5 » موجود بودهاند . از طرف آذربايجان اين جنبش در قفقاز نيز كه كوهستانهاى صعب الوصول آن هميشه در موارد ضرورت پناهگاه عرضه مىكرد پشتيبانى مىشد و همچنين بيزانسها آن را حمايت مىكردند « 6 » بدين ترتيب سركوبى اين جنبش مستلزم تعب و مشقتهاى زيادى گشت « 7 » تا اينكه پس از زدوخوردهاى مكرر و پس از محاصرهء سخت « 8 » و پرزحمتى سرانجام در سال 838 برابر 223 هجرى قلعهء البذّ به دست سپهسالار نامى افشين - كه همه چيز بود غير از يك مسلمان معتقد « 9 » - به تصرف درآمد و پاپك ناگزير به طرف سرزمين كوهستانى ارمنستان گريخت ، ولى در آنجا دستگير و به دشمن سپرده شد و سرانجام با هلهله و شادى پيروزى ، او را به بغداد وارد ساختند و با وجود امانى كه به او داده شده بود ، او را مثل برادرش به طرز فجيعى به قتل رساندند .
با اين وصف نهضت مذهبى و اجتماعى نامبرده كه پاپك نمايندهء آن بود
هامش
( 1 ) - سمعانى ( كتاب الانساب ، خطى ) ، ص 196 .
( 2 ) - خود پاپك فقط به طور ناقص و مغلوطى فارسى صحبت مىكرده است ؛ فهرست ابن نديم ص 344 .
( 3 ) - بخصوص در آذربايجان ( ياقوت ، ص 272 ؛ - ابن الاثير ، ج 6 ، ص 68 - سال 808 برابر با 192 / 193 هجرى - ) و در مدين ( جبال ) .
( 4 ) - رجوع كنيد به :Schwarz V 617( 5 ) - در وسط كوهها واقع در طرف راست جادهء بين حلوان و همدان ، رجوع كنيد به ياقوت ج 4 ، ص 698 . - و نيزSchwarz VII 854 f . ; Wiet 136 .- كتابت عربى اسم فوق « مهرجانقذق » مىباشد .
( 6 ) -Ostrogorsky 145.
( 7 ) - طبرى ، رديف 3 ، ص 1165 ( سال 833 برابر 218 هجرى ) ؛ ص 1171 به بعد ( سال 835 برابر 220 هجرى ) ؛ - سياستنامه ، صفحات 200 تا 205 ؛ ابن الاثير ، ج 6 ، ص 139 به بعد ( سال 829 برابر 214 هجرى ) .
( 8 ) - رجوع كنيد به ص 106 به بعد از همين كتاب .
( 9 ) - رجوع كنيد به ص 252 به بعد از همين كتاب .