است . صرف نان و شراب در چهارچوبهء جشنى همراه با مراسم مذهبى و دستبوسى و اقرار به ايمان « 1 » شايد دليل تأثر از دين مسيحيت بوده باشد ؛ تأثرى كه در آن سرحدات اراضى نصرانىنشين نسطورى و يعقوبى غير ممكن نبوده است . - بنا به نظر پاپك تمام اديان مختلفى كه صاحب وحى بودهاند باهم برابر مىباشند « 2 » و پيروان وى موظف بودهاند با اديان و مذاهب ديگر با مدارا رفتار كنند و فقط در مورد ضرورت دفاع ، دست به سلاح بزنند .
از هدفهاى اصلى عقايد وى خرسندى و دلخوشى به زندگى بوده است و گفته مىشود كه برطبق همين اصل بوده كه متدينان به اين دين ، خرّميان ( خرّمدينان ، مشتق از كلمهء خرّم ) « 3 » ناميده شدهاند ، ولى در اينكه آيا اين توجيه مطابق واقع است يا نه ترديد است ، بلكه اين بيان بيشتر داراى صبغهء يك ريشهيابى عاميانه مىباشد .
در جنب اين توجيه ، توجيه ديگرى كلمهء خرّميان را مشتق از ناحيهاى به نام خرّم نزديك اردبيل مىداند ، يعنى از نام محلى كه در آن اين جمعيت پايهگذارى شده است « 4 » . اين توجيه نيز ازاينرو مورد ترديد است كه اولا اين مكان تا آنجا كه معلوم است هيچ وظيفهء مهمى به عهده نداشته است و ثانيا اخبار موجود محلهاى ديگرى را براى پيدايش و هم براى توسعهء اين دين ذكر مىكنند .
در هر حال در تحت رهبرى پاپك اين جنبش كه در جنب عقايد دينى ظاهرا نيز هدفهاى اجتماعى « 5 » را تعقيب مىكرده است و از همين رو بعضى آن را با عقايد
هامش
( 1 ) - فهرست ابن نديم ، ص 344
( 2 ) - تاريخ مطهر بن طاهر ( منسوب به بلخى ) ، ج 4 ، ص 30 ؛ - سياستنامه ، ص 204 .
( 3 ) - سمعانى ( كتاب الانساب ، خطى ) ، ص 196 ؛ - ابن الاثير ، ج 6 ، ص 111 . صديقىSadighi 195 )) اين توجيه را ( براساس « وهدن » ، « بهدين » در مورد دين زردشت ) ظاهرترين توجيه به حساب مىآورد ؛ ولى بديهى است كه اين توجيه رنگ ريشهيابى عاميانه دارد .
( 4 ) -Samuel Margolioth in der E . I , II , 1047 f .( 5 ) - پيروان اين نهضت اغلب از طبقات پائين اجتماع بودهاند ( فهرست ابن نديم ، ص 344 ) ، و محتملا نيز از بين آن دستهء غير مسلمانى كه ، پس از اسلام آوردن طبقهء اعيان و عامهء مردم ، مورد تحقير ديگران واقع مىگشتهاند .