تأسيس فرقههاى مذهبى در تحت تأثير دين زردشت و مزدك
خرميان و ديگران
اگر به اين امر توجه كنيم كه تا چه مدتى ، لااقل در ايالات معدودى از ايران ، دين اسلام و زردشت در پهلوى يكديگر مىزيستند و تا چه حد اسلام پارهاى از عقايد مجوسيان را پذيرفته « 1 » و يا لااقل با آنها مدارا « 2 » نموده است ، و همچنين اگر علاوه بر آن به اين مطلب بينديشيم كه حس ملى روزافزون تا چه اندازه همه را به رعايت سنّت و عادات قديمى ايران ناگزير « 3 » مىساخت و چگونه بسيارى از مردم - بخصوص دانشمندان ( مثلا ابن راوندى ) - مكررا عقيدهء خود را تغيير مىدادهاند ، ديگر نمىتواند جاى تعجب باشد كه در جنب اين همزيستى
هامش
( 1 ) - رجوع كنيد به صفحهء 249 به بعد از همين كتاب . - و نيز در اينباره رجوع كنيد به :David Samuel Margoliouth in der E I , II 1047 f .؛ - مقالهء پاول كرآوس در زمينهء تاريخ الحاد براساس كتاب « الزمرذ » از ابن الراوندى :
- در عين حال نظر م . معين ( فهرست : 530 ) مبنى بر اينكه عقيده به آزادى اراده و مسئوليت انسان در اسلام از دين زردشت گرفته شده است ، پايه و اساسى در منابع ندارد - به اين مطلب فريتس ماير( Fritz Meier in « Artibus Asiae » XIII / 3 [ 1950 ] S . 231 )توجه داده است و حق با اوست . - علاوه بر اين ، اين ادعا با آنچه كه ما امروز در مورد اين روابط مىفهميم تناقض دارد .
( 2 ) - مثل نوروز و غيره ؛ رجوع كنيد به صفحات 243 و 244 از همين كتاب .
( 3 ) - رجوع كنيد به ثلث آخر فصل « حس مليت » از همين كتاب .