عمل « 1 » و نيز در اسامى فرمانروايان آنجا كاملا آشكار بود و اگر هم موقعى پيش مىآمد كه حكمرانان و رجال آنجا به موجب اوضاع و احوال سياسى مجبور به قبول اسلام مىگشتند ، اسلام آوردن خود را فقط يك اقدام ضرورى موقتى دانسته ، هيچ انديشهاى از اين نداشتند كه پس از تغيير اوضاع تا ممكن بود به زودى به ايمان پدران خود برگردند « 2 » و طبعا اين عمل در مواردى كه مجددا دست لشكريان خليفه به آن نواحى مىرسيد « 3 » به بهاى جان بعضى از آنان تمام مىشد .
ولى در اين منطقه نيز نتوانست دين زردشت براى هميشه پايدار بماند .
زيرا همانطورى كه ديديم « 4 » تبليغات زيديّه در قرن نهم و دهم ميلادى ( سوّم و چهارم هجرى ) موفّق شد ساكنان آنجا را به استثناى عدهء معدودى به مذهب زيديّه درآورد « 5 » ، و پرواضح است كه در يك چنان اجتماع ابتدايى و سادهاى با سازمانى طبقاتى ، وقتى طبقهء حكمرانان به دين جديد گردن مىنهادند تودهء اهالى نيز بدون مخالفت و بدون تفكّر مستقلّ و زيادى از آنان پيروى مىكردند .
بدين ترتيب از همان آغاز در اين قسمت و نيز در اراضى مجاور شمال غربى آن ، يعنى ديلم ، مذهب شيعه خود را پايدار نمود و بعدا نيز در اينجا - و لو به طور منقطع - از نظر كمّ و كيف بر ساير مذاهب غلبه داشت . در عين حال چون
هامش
( 1 ) - اردشير ، پادشاه گرگان در سال 978 ميلادى ( 367 / 368 هجرى ) آتشكدهاى بنا مىكند :
ابن حوقل ( كتاب المسالك ، فهرست : 33 ، چاپ دوم ) ، ص 278 ؛ - ابن اسفنديار ( تاريخ طبرستان ) ، ص 158 ( سالهاى 857 / 858 ميلادى برابر 243 هجرى ) ، ص 186 ( حدود سال 880 ميلادى برابر 266 هجرى : قبرستان زردشتى ) . - در سال 943 / 944 ميلادى برابر 332 هجرى در پيروزآباد گرگان آتشكدهاى وجود داشته است : مسعودى ( مروج ) ، ج 4 ، ص 78 .
( 2 ) - حدود سالهاى 830 تا 835 ميلادى ( 215 تا 220 هجرى ) : ابن اسفنديار ( تاريخ طبرستان ) ، ص 153 ؛ - اولياء ( فهرست : 191 ) ، ص 55 ؛ - مسعودى ( مروج ) ، ج 9 ، ص 28 .
( 3 ) - حدود سال 760 ميلادى ( 142 / 143 هجرى ) : خواندمير ( فهرست : 189 ) ، ص 8 ؛ - سال 840 ميلادى ( 225 هجرى ) ، مازيار طبرستان ، مسعودى ( مروج ) ، ج 7 ، ص 138 ؛ - و نيز :Sadighi 57 - 66( 4 ) - رجوع شود به صفحات قبل فصل « شيعيان زيديه » از همين كتاب .
( 5 ) - مسعودى ( مروج ) ، ج 9 ، ص 5 ( سال 944 ميلادى برابر 332 هجرى ) .