و سرانجام تضادّ با اسپهبدان « 1 » كه با علم و عمد در پيشرفت مذهب تسنن مىكوشيدند ، باعث شد كه دولت آنان پس از تحويل و تحوّل زياد و پس از آنكه يكى از افراد آن خاندان به خليفه پيوست « 2 » ( سال 917 ميلادى برابر 304 / 305 هجرى ) در سال 928 ميلادى برابر با 316 هجرى ، در مقابل حملهء فرماندار عباسى خراسان به زانو درآيد . سرنوشت ظاهرى اين دولت را ما در بخش نظر اجمالى دربارهء تاريخ سياسى بيان كرديم « 3 » .
اما از حيث مذهبى ، تنها ازاينرو ، دولت زيديان حائز اهميت گشت كه ساكنان اين نواحى را ( از سال 861 / 862 ميلادى برابر 247 هجرى ) لااقل به طور سطحى « 4 » به اسلام - و طبعا نيز به آن اسلامى كه اين دولت بدان معتقد بود - درآورد « 5 » . و همچنين در آن مناطقى از خراسان - مثلا نيشابور سال 896 ميلادى برابر 283 هجرى - كه گاهى به تصرف آنان درمىآمد فورا به نام داعيان آنان خطبه خوانده مىشد « 6 » . با تمام اين احوال عقايد زيديّه در اين نواحى فقط
هامش
( 1 ) -Rabino . Maz . 4 oof .( 2 ) - ابن اسفنديار ( تاريخ طبرستان ) ، ص 204 به بعد .
( 3 ) - رجوع شود به صفحات قبل فصل « صفاريان » ، و به ابن الاثير ، ج 8 ، ص 267 ؛ و نيز به :Strothmann . Staatsrecht 52 - 56 .دربارهء فعاليت زيديان گيلانى رجوع كنيد به :Rudolf Strothmann : Die Literatur der Zaiditen II , S . 60 - 63 ( im « Islam » II . 1911 , S . 49 - 78 ) .( 4 ) - مقدسى ( كتاب احسن التقاسيم ) صفحات 368 تا 370 ؛ - ابن الاثير ، ج 8 ص 241 ؛ - كسروى ( شهرياران گمنام ) ج 1 ، صفحات 31 تا 33 ؛ - و نيز رجوع كنيد به :Inostrancev , Sas Etjudy 110 - 135 ; Krymskyj I 95 .( 5 ) - اصطخرى ، ص 205 ؛ - ابن اسفنديار ( تاريخ طبرستان ) ، ص 158 ؛ - ابن الاثير ، ج 8 ، ص 27 ( سال 913 / 914 ميلادى برابر با 301 هجرى ) .
( 6 ) - طبرى ، رديف 3 ، ص 2151 : « اللهم اصلح الداعى الى الحق » . - حسن بن زيد نيز مثل اهل سنت قايل به « قدم قرآن » بود : ابن اسفنديار ( تاريخ طبرستان ) ، ص 176 ، و اولياء ( فهرست : 191 ) ، ص 69 ؛ - گذشته از آن در زمينهء فقه از مراجع علمى محسوب مىشد : ابن الاثير ، ج 7 ، ص 136 .