عالم خواب وضع آينده و حوادث آن را بشناسد « 1 » ، و يا اينكه از راه خواب - ديدن مردان مقدّس و يا مردگانى كه بعد مكانى دارند تحصيل دستوراتى بنمايد .
اين عقيده در دورهء اسلامى نيز به قوّت خود باقى ماند . پيشوايان مذهبى و مردان مقدّسى كه در تورات ( و قرآن ) « 2 » از آنان نام برده شده مثل حضرت خضر « 3 » و حضرت يوسف ( ع ) و حتى خود پيغمبر اسلام « 4 » ( ص ) به عنوان كسانى كه در عالم رؤيا دستوراتى تعليم نمودهاند ، ذكر مىگردند . در هر حال در اين
هامش
( 1 ) - طبرى رديف 1 ، ص 2681 ( سال 643 ميلادى برابر 22 هجرى ؛ يزدگرد سوم ) ؛ طبرى رديف 2 ، ص 1766 ( سال 743 ميلادى برابر 125 هجرى ؛ ترمذ ) ؛ - ابن اسفنديار ( تاريخ طبرستان ) ، ص 129 ( حدود سال 782 برابر 165 / 166 ؛ طبرستان ) ؛ - ابن الاثير ، ج 6 ، ص 83 ( سال 811 / 812 برابر 196 هجرى ؛ خراسان ) ؛ - ابن اسفنديار ( تاريخ طبرستان ) ، ص 146 ( حدود سال 815 برابر 199 / 200 هجرى ) ؛ - ابن الاثير ، ج 8 ، ص 91 ، وIbn Tiq Taqa : Fahri / Ahlwardt . Gotha 1860 , S . 325 - 327( قرن دهم ميلادى برابر قرن چهارم هجرى ؛ بويه ، مؤسس خاندان آل بويه ) ؛ - مسعودى ( مروج ) ج 1 : ص 416 ( حدود سال 933 ميلادى برابر 321 هجرى ؛ يكى از آل بويه ) ؛ - ناصر خسرو ( سفرنامه ، فهرست : 43 ) ص 2 ( در اثر خوابى دست از عيش و عشرت مىكشد و عازم سفر بيت الله مىگردد ) ؛ - الحسينى ( اخبار الدولة السلجوقية ، فهرست : 13 ) : ص 2 ( حدود سال 1000 ميلادى برابر با 390 هجرى ؛ سلجوك ، سردار معروف ) ؛ ص 8 ( حدود سال 1040 ميلادى برابر با 431 / 432 هجرى ؛ مسعود غزنوى ) . - نيز رجوع كنيد به حكايات كتاب عوفى ( جوامع الحكايات ) صفحات 184 تا 186 ، شمارهء 1056 تا 1089 .
( 2 ) - حدود سال 900 ميلادى برابر 287 هجرى ، در مورد احمد بن سهل :
ابن الاثير ، ج 8 ، ص 37 .
( 3 ) - حدود سال 994 برابر 384 در مورد سبكتكين : تاريخ بيهقى ، ص 199 ؛ - عوفى ( جوامع الحكايات ) ، ص 185 ، شمارهء 1066 .
( 4 ) - سال 261 هجرى در مورد اسماعيل سامانى در سمرقند : ابن الاثير ، ج 7 وقايع سال 261 ( در مورد اسماعيل چنين نقل شده كه وى روزى موقع بارعام خود ، به احترام يكى از فقهاء از جاى برخاسته و بدين سبب مورد ملامت برادرش واقع گشته است . بر اثر آن ، در شب همان روز پيغمبر ( ص ) را به خواب مىبيند و او مورد لطف و برادرش مورد غضب واقع مىگردد . اين داستان كه شايد بيشتر از طرف دوستداران علماء ساخته شده باشد ، نشان مىدهد كه در مواردى كه سود طبقهء خاصى در بين بوده ، حتى از اينكه پيغمبر اسلام را به شيوهء ادوار غير اسلامى ، وسيلهء انجاح مقاصد خود قرار بدهند ، انديشهاى نداشتهاند ) . دربارهء مناماتى كه پيغمبر ( ص ) در آن ظاهر گشته است ، رجوع كنيد به كلاباذى ( وفات 990 يا 995 ميلادى برابر 380 يا 385 هجرى ) : « التعرف » به تصحيحArthur John Arberry، قاهره 1933 ، با ترجمهء انگليسى از :A . J . Arberry : The doctrine of the Suf is . Cambridge 1935 , kap . 70 .