نيز ضرورت اينكه از مجازات رهايى يابند « 1 » بىاثر نبوده است . به زودى مسيحيت فارس به كلى درهم شكسته شد ، جمعيت آن بدون اينكه اثرى از خود به جاى بگذارد نابود گشت . وضع كليساهاى آنها نيز مناسب با اين بوده كه به صورت مساجد درآيد ، چنانچه كرارا در تمام سرزمين ايران ( بخارا در حدود سال 710 « 2 » طراز « 3 » در سال 813 « 4 » و هم نزديك اسپيجاب « 5 » ) نيز از اين نوع تبديل « 6 » معابد به مساجد اخبارى در دست است . معابد بودايى نيز به اين ترتيب به صورت مساجد درآمدهاند .
در مقابل ، فقط آتشكدهها ( به استثناى يك مورد مثل اصطخر ) « 7 » به عنوان اينكه مناسب مسجد نبودهاند از اين سرنوشت بر كنار مانده ، سرانجام ويران گشتند و سپس در قرون اخير به عنوان شاهد برجستهء يك دورهء منقرض و محوشدهاى تجلى كردهاند . بر خلاف اين امر ، مقبرهء شاه اسماعيل سامانى كه نزديك بخارا
هامش
( 1 ) - اين امر در مورد اسقف نسطورى آذربايجان ( حدود سال 970 برابر با 359 / 360 ) صادق است : رجوع كنيد به :Bar Hebraeus , Chron . Eccl . III 247 .دربارهء مطران نسطورى مرو ( اواخر قرن هشتم برابر قرن دوم هجرى ) چنين آمده ( مرجع سابق ، ج 3 ، ص 171 به بعد ) كه چون وى به « ارتباط با پسران » متهم شد ، به اسلام گرويده بعيد نيست كه اين امر - كه به نوبهء خود در شرق شايع است - دليل عزل وى از مقام روحانيت بوده باشد .
( 2 ) - نرشخى ( تاريخ بخارا ) ، ص 52 . ( سالهاى 91 / 92 هجرى ) .
( 3 ) - امروز « دژمبل »( Dzambul )« جمبل »( Gambul )« و قبلا اولياء اتا »Aulija'Ata ))
( 4 ) - نرشخى ( تاريخ بخارا ) ، ص 84 . - و نيز :Barthold , Turk . 224 ( 893 )( سالهاى 197 / 198 ) .
( 5 ) - مقدسى ( كتاب احسن التقاسيم ) ، ص 275 . - ولى در مقابل اين اخبار ، دربارهء سلجوقيان اخبارى رسيده ( سال 1064 برابر 456 ) كه ايشان پس از تصرف قسمت شرقى آناتولى ، كليساها را آتش زدهاند : الحسينى ( اخبار الدولة السلجوقية ، فهرست : 131 ) ، ص 25 . اين امر يقينا قبلا نيز اتفاق افتاده است و لو اينكه خبرى از آن به ما نرسيده باشد .
( 6 ) - مسجد جامع بخارا در سال 712 / 713 ( برابر با 94 هجرى ) در محل يكى از اين معابد بنا شده است : نرشخى ( تاريخ بخارا ) ، ص 47 ؛ - و نيز :K . al - Oand / Barthold , Turk . russ . I 49 .( 7 ) - همچنين نيز مثلا در قم ( تاريخ قم ، ص 37 ) و در « رى » ( سياستنامه ، ص 145 ؛ در دورهء آل بويه ) . در مقابل ، خليفه المتوكل ( سال 847 / 861 برابر 232 تا 247 هجرى ) دستور نابود كردن يكى از سروهاى مقدس زردشتيان را صادر نمود : قزوينى ( كتاب آثار البلدان ، فهرست : 52 ) ، ص 299 . - و نيز :Le Strange 355