شود « 1 » . پيشرفت تصوف و عرفان نيز به تكامل اين تبليغات يك جهش فوقالعادهاى بخشيد . اهميت شخصيتهاى بزرگ اين دستهها براى توسعهء عقايد دينى ، از نفوذ افرادى مثل شيخ ابو اسحاق ابراهيم بن شهريار كازرونى ( 963 / 1034 برابر 352 / 425 هجرى ) آشكار مىگردد « 2 » . بر اين اساس در مشرق ايران شالودهاى براى ايمان آوردن تركان ريخته شد و خلافت عباسى نيز بعدا براى جلب آنان تشريك مساعى نمود « 3 » . در اين مورد نيز - مثل ساير موارد « 4 » - هيچ فشارى در كار نبود و به طور كلى قسمت اعظم گرويدن آنان به اسلام به اختيار و به طور مداوم « 5 » ولى
هامش
( 1 ) - مثل زيديان سواحل بحر خزر : مسعودى ( مروج الذهب ) ، ج 8 ، ص 280 و ج 9 ، صفحات 4 تا 6 . - رجوع شود به صفحات قبل : فصل « صفاريان » ؛ - و نيز :Goldziher , Muh . Studien I 59 ; Donaldson 272 f .( 2 ) - محمود بن عثمان ( فردوس - المرشديه ، فهرست : 178 ) ، بخصوص صفحات 20 به بعد و 39 ( در حدود سال 1000 برابر با 390 هجرى ) ؛ در اين باره ، رجوع كنيد به :Paul Wittek in der E I , Erg . - Bd . S . 118 .( دربارهء تاريخ وفات ابو اسحاق رجوع شود ، مثلا به ريحانة الادب ، ج 5 ، ص 8 ، « م . ر » )
( 3 ) - بلاذرى ( فتوح البلدان ) ، ص 430 به بعد ( المأمون ) . - و نيز :Osman Turan : Turkler ve Islamiyet , in : Ankara Universitesi Dil ve Tarih - Cografya fakultesi dergisi IV ( 1945 / 6 ) , S . 459 - 485( اين مقاله به تبليغ اسلام در بين تركان از نظر تاريخ و سير فرهنگى ؛ - تركى شدن اسلام پرداخته ) .
( 4 ) - السمعانى فهرست : 232 ) ، ج 3 / 1 ص 130 به بعد ( رؤساى كليساى فارس در يك نامهء محرمانه اذعان كردهاند كه زور و اجبارى در كار نبوده است ) . يكى از روحانيان مانوى زمان مأمون - با وجود اينكه در مباحثات مذهبى ( طبعا ) محكوم شده بود - از قبول اسلام امتناع مىورزد . ( رجوع شود به پاورقىهاى صفحات قبل : « ابن بابويه » و پاورقى قبل از آن )
( 5 ) - مسعودى ( مروج الذهب ) ، ج 8 ، ص 280 ( سال 873 برابر 259 هجرى ) ، ج 9 ، ص 4 به بعد ( ديلم ، سال 912 برابر 299 / 300 ) ؛ - بلاذرى ( فتوح البلدان ) ، ص 430 به بعد ( زمان خلافت مأمون ) . - در اينجا نيز عدهاى به علل سياسى به اسلام گرويدهاند ، مثلا سال 1064 ( 456 هجرى ) در خراسان يكى از امرا هنگام الحاق به سلجوقيان : الحسينى ( اخبار الدولة السلجوقية ، فهرست : 131 ) ، ص 19 . - رجوع كنيد نيز به :Barthold , Christ . 20 f . ; Barthold , Vorl . 79 , 85 , 141 f . ; Arnold , Preaching 178 - 180 .در مورد اسلام آوردن هزار « خيمه » از تركان ( و بنا به قول ابو الفداء - فهرست : 138 - پنج هزار ) كه در تابستان به نزديكى اراضى ( وولكا ) بولگارو در زمستان به حوالى بلازغون ، كوچ مىكردند ( 1043 برابر با 434 هجرى ) رجوع شود به :Barthold , Christ . 50دربارهء ورود اسلام به چين ، رجوع كنيد به :