مشهور گشته ، صادق است . به عكس نيز مكررا شهرها و قصباتى وجود داشته است كه ابتدا اسلام را پذيرفتهاند ، ولى به محض اينكه سپاه عرب آنجا را ترك كرده ، و يا اينكه تساوى و برابرى آنجا را به رسميت نشناخته است ، دوباره به دين اصلى خويش برگشتهاند « 1 » . به همين ترتيب نيز عربها تقاضاى تركان را مبنى بر سرپيچى از خليفه ( 728 برابر با 109 / 110 هجرى ) بهمنزلهء تقاضاى رو گرداندن از اسلام تلقى نمودند « 2 » . در اين بين جاهطلبان بىعقيده نيز پيوسته به موجب وضع سياسى « 3 » ، دين و آيين خود را تغيير مىدادند . بخصوص اهالى بخارا كه پيش از آن اغلب بودايى يعنى به يك دين جهانى وابسته بودند به دفعات دين خود را تغيير دادند تا اينكه در مرتبهء چهارم كه قبول اسلام نمودند به آن باقى ماندند .
و اين در موقعى بود كه مهاجران به اين شهر ، ساكنان را از نظر انجام اعمال دينى در تحت مراقبت قرار دادند و به ساكنانى كه به مسجد مىآمدند پول ( دو درهم ) مىپرداختند و خانقاههاى بودايى را ( « كوشك » با « دراويش » ) ويران نمودند ؛ و گاهى نيز حتى استعمال زبان ايرانى را در نماز و عبادات اجازه مىدادند « 4 » ؛ ولى در سال 730 ( برابر 111 / 112 هجرى مسلما بايد سال 730 باشد ، نه « 780 » ) هنوز اكثر اهالى آن شهر مسلمان نبودهاند ، و عربها با زحمت توانستند قيام مذهبى آنان را سركوب « 5 » كنند . اما اين مطلب كه با تمام اين احوال آيا
هامش
( 1 ) - بلاذرى ( فتوح البلدان ) ، ص 382 ؛ - و نيز :Gafurov 143 .( 2 ) - به همين علت مىبايستى گرگان دو بار ، فتح گردد : يعقوبى ( بلدان ) ، ص 277 ؛ - بلاذرى ( فتوح البلدان ) ص 411 به بعد ؛ - طبرى ( رديف 2 ) ، ص 177 / 180 و 1317 به بعد .
( 3 ) - ابن الاثير ، ج 5 ، ص 5 .
( 4 ) - سال 744 ميلادى ( برابر با 126 / 127 هجرى ) : رجوع شود به :Wiet - 122 .( 5 ) - نرشخى ( تاريخ بخارا ) ، ص 46 به بعد و 73 ، رجوع شود به :Krymskyi I 19 . - Vambery , Buchara 33 f . , Arnold , Preach . 183 .چنانچه معروف است ، در قرن 14 ميلادى ( هشتم هجرى ) زبانهاى محلى در آسياى مركزى اهميت مؤثرى داشته است . رجوع كنيد به ابن بطوطه ( چاپDefremery und Sanjuinetti) ، ج 3 ، ص 8 . - موضوع