فطرت نيكى داشته است در هر دو مذهب مشترك بود « 1 » . شايد هم حتى لزوم پنج دفعه نماز را در شبانه روز از دين زردشت به اسلام سرايت كرده باشد « 2 » ( ؟ ) ، و به اين جهات ممكن است ترك مذهب گذشته و قبول مذهب جديد بر عدهاى دشوار نيامده باشد « 3 » . در اندكى از مناطق آباد نيز ، مثلا در ديلم ( حدود سال 800 برابر 184 هجرى ) ، اسلام به وسيلهء سربازانى كه خدمت آنان پايان يافته بود وارد شد ، و اين امر همانطورىكه مشهور است ، در غير ديلم نيز بسيار اتفاق افتاده است .
در اين موارد نيز حتما در درجهء اول دلايل سياسى و اقتصادى ملاك گرويدن به اسلام بوده است ، زيرا ما اغلب مىشنويم كه قسمت اعظم اهالى بلافاصله پس از تسلط اسلام بر نواحى آنان ، اسلام آوردهاند . مثلا در جنديشاپور « 4 » در سمرقند ( « پس از سوزاندن بتها » ) « 5 » در كوهستان نمرون ( واقع در نزديك اين شهر ) « 6 » در اسروشنه سال 822 / 823 برابر با 207 هجرى « 7 » ( حاكم آنجا ) « 8 » و نيز سال 971 اهالى تيز و مكران « 9 » . نظير همين نيز دربارهء زط « 10 » ( جت
GHAT
) كه بعدا
هامش
( 1 ) - رجوع شود به :Reinhart Dozy : Essai sur l'histoire de l'Islamisme , Leiden 1879 , S . 157 .( 2 ) - دربارهء اوقات صلاة در اصل اسلام رجوع كنيد به مرجع ذيل و مواد مذكور در آن :Paret , Grenzen , S . 31 - 35( 3 ) - مرجع سابق ، و نيز :
دو مرجع اخير دربارهء تاريخ عربها و نيز صحرانشينان بحث مىكنند .
( 4 ) - بلاذرى ( فتوح البلدان ) ، ص 382 ؛ - و نيز رجوع كنيد به :Arnold , Preach , 210( 5 ) - بلاذرى ( فتوح البلدان ) ، ص 421 .
( 6 ) - سال 725 / 726 ميلادى برابر با 107 هجرى : بلاذرى ( فتوح البلدان ) ، ص 428 ؛ - طبرى ( رديف 2 ) ، ص 488 .
( 7 ) - بلاذرى ( فتوح البلدان ) ، ص 430 به بعد .
( 8 ) - بعد از سال 833 ( برابر با 218 هجرى ) فرغانيان و سغديان : بلاذرى ( فتوح البلدان ) ، ص 431 .
( 9 ) - ابن مسكويه ( تجارب الامم ) ، ج 2 ، ص 299 . ( برابر با 360 / 361 هجرى ) .
( 10 ) - بلاذرى ( فتوح البلدان ) ، ص 375 .