قوانين مالياتى تغيير پيدا كند ، در بعضى از موارد اقداماتى بر ضد دهقانان « 1 » به عمل آمده است ) .
بديهى است كه زور و فشار مستقيم براى اسلام آوردن اقوام مختلف بيش از آن حد به عمل مىآمده كه منابع اسلامى بدان اقرار دارد . « 2 » چنان كه نقش سكّهء امويان و سكّههاى آغاز زمان عباسيان بر يك تبليغ آگاهانهاى به نفع اسلام دلالت مىكند . ( اين نقش عبارت است از آيهء 33 از سورهء توبه يعنى
« هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدى وَ دِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ وَ لَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُونَ » *
قسمت
« وَ لَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُونَ » *
در بعضى از سكهها حذف شده « 3 » يعنى اصلا درج نگشته است ) ، ولى به طور يقين فشار غير مستقيم براى اسلام آوردن ايرانيان مثلا پس از سركوب كردن جنبشهاى مذهبى در خراسان در نيمهء دوم قرن هشتم ( برابر قرن دوم هجرى ) بسيار زياد بوده است ، و نااميدى از به ثمر رسيدن مبارزات ديگرى ، رهبران آنها را ( كه تا آن زمان زردشتى بودند ) به قبول اسلام وامىداشت . « 4 » گذشته از اين ، بر فرض كه اخبارى كه از طرف ارامنه دربارهء رفتار حكّام و يا شخصيتهاى بانفوذ ايران « 5 » رسيده در جزئياتش مبالغهآميز
هامش
( 1 ) - بلاذرى ( فتوح البلدان ) ، ص 289 ( المدائن ) ، ص 386 ( توّج ) ، ص 392 ( ارغان ) ؛ - ابن الاثير ، ج 5 ، ص 55 .
( 2 ) - حاكم جديد سيستان ( سال 666 / 667 برابر 46 هجرى ) مردم را به اشتغال به علوم قرآنى مجبور نمود و تمام زردشتيان ، به جهت كمال و پاكى شيوهء زندگانى او ، مسلمان گشتند ؛ تاريخ سيستان ، ص 91 . با اين وصف هنوز در حدود سال 702 مىبايستى براى نيكو جلوه دادن اسلام در نظر اهالى ، تبليغ مىشد . چيزى كه بود مردم تا آن حد اسلام را مىشناختند كه رهبران و فرمانروايان ، مقاصد سياسى خود را مىتوانستند در لباس مذهبى جلوهگر نمايند ( عمل حجاج شريعت است ) : تاريخ سيستان ، ص 115 .
( 3 ) - رجوع شود به فصل « ضرب سكه » از همين كتاب ، - و نيز به ،Tiesenhausen S . XIV .( 4 ) - در اينجا نمىتوان به جزئيات آن پرداخت ، رجوع كنيد به :Johs . Kath . 96 f . ( 796 ) , 108 - 111 ( Thomas Arc . 109 - 118 ) ( 853 ) usw .( 5 ) - نرشخى ( تاريخ بخارا ) ، ص 60 .