چنانچه در سال 817 از طرف خليفه ، مأمون در مرو مجلس بحثى بين مسلمانان و مسيحيان و يهوديان و زرتشتيان - بدون اينكه زرتشتيان ( طبعا ! ) « محكوم » ، مستقيما به قبول اسلام ناگزير گردند « 1 » - منعقد گشت .
با تمام احوال نامبرده ، نتيجه و موفقيت پيوسته و در همه جا يكسان بود :
همه جا مساجد « 2 » بود كه برپامىشد و همه جا رهبران اشراف و اعيان بودند كه به مذهب فاتحان مىگرويدند . در مقابل نيز فاتحان عرب ، قدرت و نفوذ آنان را به حال خود باقى مىگذاشتند و حتى از طريق ازدواج خويشاوندى حسبى با آنان برقرار مىكردند . « 3 » ( فقط در زمان عمر دوم يعنى هنگامى كه مىخواست
هامش
Moshe Perlmann : Alate Muslim - Jewish disputation , in den « Proceedings of the American Academy for Jewish research » XII ( 1942 ) , S . 51 - 58 . - Sadighi 66 f .و نيز رجوع شود به : مجلة كلية الآداب ( از دسامبر 1950 ) ، ص 41 تا 58 .
( 1 ) - در اين مورد خبرى شيعى در دست است : ابن بابويه ، عيون اخبار الرضا ، چاپ سنگى ( 1858 ) فصل 12 ، ص 87 تا 100 . و نيز از تئودر ابو قره كه شايد خود او در اين مورد سهيم بوده است . رجوع شود به : منبع اخير از روايات قديم دربارهء اين گونه مجادلات خبر مىدهد ، ولى مرجع قبل از آن ، مستقيما از اخبار و روايات دينى زردشتى است .
( 2 ) - در اين باره به طور متفرق اخبارى در دست است مثلا در توّج ( توّز ) حدود سال 640 ؟
( برابر 19 هجرى ) : بلاذرى ( فتوح البلدان ) ، ص 386 ؛ - در اصطخر سال 651 / 652 ميلادى ( برابر 31 هجرى ) : طبرى ( رديف 1 ) ص 2885 ؛ - قصر الاحنف ( خراسان ) سال 653 ( برابر 32 / 33 هجرى ) : استعمال صحن قلعه براى اقامهء نماز : بلاذرى ( فتوح البلدان ) ، ص 406 ؛ - اولين مسجد بزرگ در بخارا ، سال 712 / 713 ميلادى ( برابر 94 هجرى ) ، دومين مسجد بزرگ در سال 771 ميلادى ( برابر 154 هجرى ) : نرشخى ( تاريخ بخارا ) ، ص 47 به بعد و 58 ؛ و نيز :Barthold , Christ . 20؛ - در آمل ، سال 793 / 794 ميلادى ( برابر 177 هجرى ) : طبرى ( رديف 3 ) ، صفحات 651 تا 706 ؛ - ابن اسفنديار ( تاريخ طبرستان ) ، ص 26 ؛ - در طخارستان ، سال 794 ميلادى ( برابر 177 / 178 هجرى ) : طبرى ( رديف 3 ) ، ص 631 ؛ - تاريخ يعقوبى ، ص 304 .
( 3 ) - حدود سال 760 در مورد دهقانى در باميان : يعقوبى ( بلدان ) ، ص 289 .