ايرانى به طور دسته جمعى ، سر به اسلام فرودمىآورد ، رهبر آنان اين دليل را باصراحت و تأكيد « 1 » ذكر مىنمود . اين دليل را در صورتى به يقين مىتوان صحيح دانست كه آن را چنين تعبير نماييم كه اين گروهها مىكوشيدهاند تا حتى پس از درهم شكستن دولت ساسانيان نيز موقعيت خود را در بين كليهء قوم خود حفظ كنند . به همين دليل نيز بمحض اينكه هموطنان ايرانى ايشان ، يعنى دهقانان كه عناصر اصلى دولت ايران « 2 » را تشكيل مىدادند ، مشاهده نمودند كه خواستههاى همقطاران آنان از اين راه صورت تحقق مىپذيرد ، ايشان نيز ( كه به وسيلهء دين مانوى و مسيحيت با مذاهب يكتاپرستى آشنا شده بودند ) ، به طور اكثر ، به اسلام سرسپردند « 3 » ، و عربها نيز از اين امر دست نكشيدند كه پيوسته خواستهء خود را مبنى بر قبول اسلام به دستههاى با نفوذ اين كشور عرضه كنند . ما مكرر مىشنويم كه وقايعى از اين قبيل در طى سالهاى متمادى بلكه در طى قرونى اتفاق افتاده است : مثلا در حدود سالهاى 653 « 4 » ، 700 « 5 » ، 730 « 6 » ، 830 « 7 » . و سال 893 « 8 » و حدود
هامش
( 1 ) - بلاذرى ( فتوح البلدان ) ؛ ص 373 ( حدود سال 640 برابر با 19 هجرى ) ؛ - و نيز :Schwarz IV 417 .( 2 ) - مراجعه كنيد به فصل « مشاغل و مناصب مختلف » از اين كتاب .
( 3 ) - بلاذرى ( فتوح البلدان ) ، ص 314 ( پس از فتح اصفهان در سال 644 / 645 ميلادى برابر با 24 هجرى ) ؛ - نيز رجوع كنيد به پاورقىهاى آينده و :Sadighi 61 , Lewis 24 .« پادشاه » كابل نيز كه در حدود سال 810 ميلادى ( حدود سال 194 هجرى ) ، پس از تصرف شهر به دست مأمون ، اسلام آورد ( بلاذرى ، فتوح البلدان ، ص 402 ) جزء همين دسته محسوب مىگردد . - رجوع كنيد به :Nikitin , Nat . 227 .( 4 ) - بلاذرى ( فتوح البلدان ) ، ص 406 ( مرو الرود ) .
( مطابق 32 / 33 هجرى ) .
( 5 ) - سردار « صول » ( كه به عنوان ترك تلقى شده ) - رجوع كنيد به فصل « وضع ايران از نظر زبان » از همين كتاب - : اغانى ( چاپ قاهره ) ، ج 10 ، ص 43 .
( حدود سال 81 هجرى ) .
( 6 ) - در بخارا : نرشخى ( تاريخ بخارا ) ، ص 59 . ( مطابق سال 111 / 112 هجرى ) .
( 7 ) - « پادشاه » كابل : بلاذرى ( فتوح البلدان ) ، ص 402 . ( حدود سال 215 هجرى ) .
( 8 ) - امير طراز ( تلس ) و عدهء كثيرى از دهقانان ، « در پيرو يك لشكركشى » ، قبول اسلام نمودند : نرشخى ( تاريخ بخارا ) ، ص 84 . ( مطابق سال 279 / 280 هجرى ) .