سر جانشينى محمود جنگهاى طولانى به وقوع پيوندد ، زيرا محمود اندكى پيش از مرگ خويش ابو احمد محمد « 1 » ( جلال الدولة ) پسر ديگر خود را به جانشينى تعيين كرد ، در صورتى كه قبلا فرزند بزرگتر او يعنى مسعود 32 ساله « 2 » كه مردى شجاع و فعّال بود - و در حرص و آز ، ولى نه در بصيرت ، شباهت به پدر داشت - براى جانشينى در نظر گرفته شده بود « 3 » . در اين مورد نيز همان اتفاقى رخ داد كه اغلب در طول تاريخ - در مواردى كه پدرى ( به علّت عدم قانون ثابت براى وراثت تاج و تخت ) به جهات خصوصى پسر فعال و هوشمند خود را به نفع پسر ديگر از جانشينى محروم نموده است - رخ مىدهد : مسعود كه در موقع مرگ پدر در اصفهان بود با راهنمايى « 4 » التون تاش « حاجب » « 5 » خوارزمى به زودى نظم را در خراسان و رى برقرار ساخت ، و سپس به برادر خود تقسيم سرزمين موروث پدر را پيشنهاد كرد ؛ تقسيمى كه قبل از هر چيز قسمتهايى را كه وى از شمال ايران به تصرف درآورده بود براى وى تأمين مىكرد ، ولى محمد با وجود اندرزهاى اطرافيانش با اين تقسيمبندى موافقت نكرد و نايرهء جنگ ميان آن دو افروخته شد تا اينكه محمد در چهارم اكتبر 1030 ميلادى ( سوم شوال 421 هجرى ) در تگينآباد ( در طخارستان ) غافلگير شده به اسارت درآمد . برادرش مسعود وى را نكشت ، ولى او را كور كرد و بدين وسيله به نفوذ سياسى او خاتمه داد .
هامش
( 1 ) - رجوع كنيد به :Moh . Nazim in der E I , III 724 .( 2 ) - متولد سال 998 ميلادى ( 388 / 389 هجرى ) .
( 3 ) - از قرار منقول ، مسعود ، خراسان و عراق و گرگان و « متعلقات » آنها را در اختيار داشته است : دولتشاه ( تذكرة الشعراء ، فهرست : 272 ) ص 46 . - دربارهء دوران جوانى وى و مسئلهء جانشينى او رجوع كنيد به : تاريخ بيهقى ( فهرست :
161 ) ، صفحات 106 تا 132 و 213 تا 218 ؛ - و نيز :Moh . Nazim in der E I , III 461 f . ; Barthold , Turk . 293 - 303 .( 4 ) - تاريخ بيهقى ( فهرست : 161 ) ، صفحات 58 ، 79 تا 85 ، 86 و 332 تا 344 ؛ - گرديزى ( زين الاخبار ) ، ص 99 ؛ - مستوفى ( تاريخ گزيده ) ، ص 401 به بعد .
( 5 ) - رجوع كنيد به قبل : فصل « محمود غزنوى » ؛ - و نيز :A . Z . V . Togan in der E I , turk . V 250 .