تاريخى را با ذكر علل آنها مستدل سازد و از نظر روانى به آنها عمقى ببخشد . « 1 » در مقابل وى ، گزارشات تاريخى ابن اعثم كوفى شيعى ( وفات 926 ميلادى برابر 314 هجرى ) دربارهء ازمنهء قديم اسلامى ، خصلت داستانسرايى داشته ، فقط با احتياط بايد از آن استفاده نمود . ( فهرست منابع : 75 - 77 ) . در جنب اين كتب ، كتاب مفصل تاريخ طبرى ( 839 - 923 ميلادى برابر 224 - 310 هجرى ؛ فهرست منابع :
78 ) مشاهده مىشود كه تازه به نوبهء خود فقط قسمت اندكى از مجموع كتابهاى مفصلتر وى كه هريك مستلزم عمرى تلاش نويسندگى است ، مىباشد « 2 » . سخنان مذكور تادويس - كوالسكى (
Tadeusz Kowalski
) آنطورى كه بر كتاب طبرى انطباق دارد تقريبا به هيچ نوشتهء ديگرى تطبيق نمىكند : شيوهء تربيت و نوع تمايلات ، اين مرد دانشمندى را كه نه از راه مشاهده ، بلكه تنها از طريق كتب علم آموخته بود ، در زمرهء سنّت عربى در آورد . اما در عين حال آن امرى كه در مورد طبرى از جنبهء درك و فهم تاريخ با هدفى علمى ، عيب به حساب مىآيد ، براى محقق نوانديش امروزى هنگام استفاده از كتاب وى سودى ناسنجيدنى محسوب مىگردد : منظور اين امر است كه وى منابع را به صورت بناى منظم به هم پيوستهاى درنياورده است ، بلكه بيشتر ، اخبار تاريخى را با ذكر سلسلهء سند آنها پهلوى يكديگر ذكر كرده ، فقط گاهوبىگاهى در يك موردى ، در پايان فصلى كه خلاصهاى به دست مىدهد ، عقيدهاى از خود اظهار مىدارد . دربارهء اهميت طبرى ، و در مورد قلّت اعتماد به سنّت خودستاى كوفى - آنطورى كه سيف ابن عمر « 3 » نگاشته است - و اينكه گفتههاى ابو مخنف « 4 » به عنوان نمايندهء سنّت مدنى
هامش
( 1 ) -Gabrieli , Appunti 1138 .( 2 ) -Brockelmann , GAL , S I 581 .( 3 ) - حتى امروز مىتوانيم نادرست بودن صورتى را كه وى از اسامى واليان به دست مىدهد ، مثلا براساس سكههاى به دست آمده اردشير خوره ثابت نماييم . - دربارهء سيف بن عمر رجوع كنيد به :Brockelmann , GAL S I 213 F .( 4 ) - براى اين مطلب و مطالب آينده رجوع شود به :Wellhausen , SK . VI 3 - 7 ; E I , I 107 ; Brockelmann , GAL , S I 213 f .