آل بويه و امتناع ايشان از پرداخت باج « 1 » سبب اين امر نبود ، بلكه از اين گذشته سبب آن - در جنب تبليغات روز افزون اسماعيليه « 2 » و بيمارى جهانگير و با « 3 » - سركشى دايم التزايد طبقهء دهقانانى بود كه هنوز در خراسان و ماوراءالنهر سمت رهبرى داشتند و فرمانروايان سامانىنژاد و كمقدرت ( در وهلهء نخست منصور اول از سال 350 تا 366 برابر 961 تا 976 ميلادى ) در برابر كوشش و تلاشى كه آنان براى به دست آوردن استقلال و بيرون آمدن از زير بار دولت مىكردند ، قدرتى نشان نمىدادند . يكى از علل ديگر ضعف سامانيان را نيز بايد قيام خطرناك يكى از حكام در سيستان ( سال 965 ميلادى برابر 354 هجرى ) به حساب آورد . در اين ناحيه نيز چون دستهبنديهاى داخلى به وجود آمده بود ، مبارزات بر سر آن ، ساليان درازى به طول انجاميد . « 4 »
بديهى است كه رجال و دهقانان در آن موقع هنوز احتمال اين را نمىدادند كه با تضعيف دولت سامانى ( كه با شكست در مقابل رقيب بلعمى يعنى در مقابل البتكين سردار ناراحت ترك در سال 962 كاملا آشكار گشت ) « 5 » گور خود را به دست خويش حفر مىكنند ؛ زيرا قدرت سلسلهء ترك پيوسته رو به فزونى مىرفت و بخصوص همينكه قسمت اعظم اين قوم به اسلام گرويد ، ديگر تركان به عنوان دشمن دين تلقى نشدند « 6 » و حتى كسانى را كه در راه اسلام بر
هامش
( 1 ) - عوفى ( جوامع الحكايات ) ، ص 171 ، شمارهء 787 .
( 2 ) - فهرست ابن نديم ، ص 188 .
( 3 ) - ابن الاثير ، ج 8 ، ص 168 به بعد .
( 4 ) - ابن حوقل ( چاپ اول ) ج 2 ، ص 348 ؛ - مقدسى ( احسن التقاسيم ) ، ص 337 به بعد ؛ - نرشخى ( تاريخ بخارا ) ، ص 96 به بعد ؛ نكبى ( فهرست :
125 ) ، ص 117 به بعد ؛ - گرديزى ( زين الاخبار ) صفحات 43 تا 47 ؛ - ابن الاثير ، ج 8 ، ص 185 به بعد ، و نيز :Wilh . Barthold in der E I , III 278 f . ; Barthold , Turk 249 - 252 ; Oliver 97 f . ; Jakubovskij , Mach 72 f .( 5 ) - نكبى ( فهرست : 125 ) صفحات 120 تا 123 ؛ - گرديزى ( زين الاخبار ) ، ص 42 به بعد ، - ابن الاثير ، ج 8 ، ص 179 .
( 6 ) - در سال 965 م 354 ه ، هنگام حمله به خزرها ، فوجى از سربازان ترك بنا به خواستهء خوارزميان اسلام آوردند تا از حمايت آنها برخوردار گردند : ابن الاثير ، ج 8 ، ص 186 رجوع كنيد به فصل « اوج قدرت سامانيان » و فصل « جريان اسلامى شدن ايران » از همين كتاب و نيز به :Barthold , Vorl . 62 - 67 .