جنگ سپاه سامانيان كه از بخارا سرچشمه مىگرفت متوجه شهرهاى هرات و نيشابور بوده ، ولى با فتح اخير ( نيشابور ) در تابستان 918 ميلادى « 1 » و اسارت فرمانده كل قواى سابق به پايان رسيد « 2 » . اما در اين ميان براى سامانيان نگرانى تازهاى به وجود آمد . يعنى حكمران تقريبا مستقل آذربايجان و ارمنستان ، يوسف بن ابى الساج « 3 » كه از سالهاى پيش فقط قسمتى از مالياتهاى وصولشده را به بغداد مىفرستاد در سال 916 / 917 ميلادى ( برابر 304 هجرى ) به اين بهانه كه شهر رى را خليفه به عنوان تيول به او سپرده ، به آن شهر ، كه محلّ پادگان سامانيان بود ، حمله برد . پادگان مزبور به تخليهء قلاع آنجا ناچار گشت و يوسف توانست علاوه بر شهر رى قزوين و ابهر و زنجان را نيز به تصرف درآورد .
بدين وسيله نيز خواستههاى امير مؤمنان كه در اين موقع در اصفهان با تعويض حكمران بار ديگر طبق ميل و نظر خود نظم و ترتيب جديدى در آنجا برقرار كرده بود « 4 » ، به خطر افتاد . اما خليفه نيز مانند وزيرش ( كه در اين ميان معزول شده بود ) واگذارى شهر رى را به عنوان تيول ، به يوسف رد كرد ، و اين خود به جنگهاى طولانى ، كه گاهى نيز با موفقيت حكمران عاصى توأم بود ، منجر گشت . اگرچه يوسف به تخليهء شهر رى ( كه اين دفعه از جانب خود خليفه يك فرمانده ترك براى آنجا فرستاده بود ) ناگزير گرديد ؛ ولى توانست تا ژوئن 919 ميلادى « 5 » در اردبيل پايدارى كند كه پس از آن اسير و به بغداد
هامش
( 1 ) - ربيع الاول سال 306 هجرى برابر با 12 / 8 تا 10 / 9 / 918
( 2 ) - گرديزى ( زين الاخبار ) ، ص 27 ؛ - عريب ( فهرست : 80 ) ، ص 60 ؛ - ابن الاثير ، ج 8 ، ص 28 .
( 3 ) - رجوع شود به صفحات قبل ( وقايع از 900 ميلادى به بعد ) .
( 4 ) - ابن مسكويه ( تجارب - الامم ) ، ج 1 ، ص 38 به بعد ؛ - عريب ( فهرست : 80 ) ، ص 19 و 31 و 57 ؛ - ابن الاثير ، ج 8 ، ص 31 ؛ - و نيز رجوع شود به :Johs . Kath . 181 - 188 , 192 - 194 , 203 - 205 , 219 f , 231 f . , 241 f . , 301 f . ; Canard , Hand . I 345 / 8 .( 5 ) - محرم سال 307 هجرى برابر با 3 / 6 تا 2 / 7 / 919 .