ديوداذ آخر الامر در سال 901 مجبور شد كه به موصل فرار كند « 1 » . با فرار وى خطرى كه از اين سو براى بين النهرين محتمل بود مرتفع گرديد .
بدين ترتيب همينكه آن سامانى فعّال و زيرك ، فاتح خراسان و پيشتاز جنگ بر ضد قرهخانيان غرب « 2 » يعنى اسماعيل بن احمد كه پس از آشتى كردن با برادرش نصر « 3 » ( در سال 888 برابر با 275 هجرى ) از 23 اوت 892 ميلادى ( جمادى الاولى 279 ) جانشين وى شده بود ، در روز 25 نوامبر 907 ( برابر 15 صفر 295 هجرى ) در دهكدهاى نزديك بخارا در گذشت ، اوضاع شمال شرقى ايران به ميزان فوقالعادهاى تثبيت شده بود . جانشينى اسماعيل - پس از كشمكش مختصرى با برادران متوفى ، كه در بخارا دستگير شد ، به پسرش احمد دوم رسيد . در اين تغيير و تعويض پادشاه ، خليفه هيچ حق اظهار نظر نداشت ، ولى اين تحويل و تحول نيز براى وى اشكالى به وجود نمىآورد . در عين حال همين خليفه در برابر فرمانرواى جديد خراسان تا اين اندازه استحكام و پايدارى خود را نشان داد ، كه فرماندار سامانى گرگان را كه اكنون به وى پناهنده شده بود ، مسترد نداشت ، بلكه او را تا هنگام مرگش در شمال بين النهرين به خدمت گماشت « 4 » .
هامش
( 1 ) - طبرى ، رديف 3 ، صفحات 2203 تا 2205 ؛ - ابن الاثير ، ج 7 ، ص 168 ؛ و نيز رجوع شود به : در كتاب :Johs . Kath . 178كلمهء « ديوداذ » به طرز كتابت ارمنى ابهوض « ى » كسره ضبط شده در مورد فرق اين دو كتابت در ابتداى زبان فارسى نو رجوع كنيد به :Heinrich Hubschmann : Armen . Grammatik , Leipzig 1897 , S . 14 .( 2 ) - ابن الاثير ( فهرست : 135 ) ، ج 7 ، ص 378 ( 893 ، 904 و 906 ؛ و نيز مراجعه كنيد به :Omelian Pritsak : Von den Karluk zu den Karachaniden . ( in der ZDMG CI ( 1951 ) , S . 270 - 300 . -( 3 ) - نرشخى ( تاريخ بخارا ) ، ص 84 ؛ - ابن الاثير ، ج 7 ، ص 151 ؛ - سمعانى ( كتاب الانساب ، عكس از خطى ) ، ص 30 ، - مستوفى ( تاريخ گزيده ) ، ص 380 .
( 4 ) - طبرى ، رديف 3 ، ص 2279 ؛ عريب ( فهرست : 80 ) ص 18 ( به قول او ، روز 24 نوامبر برابر با 14 صفر ) ؛ - نرشخى ( تاريخ بخارا ) ، ص 91 ؛ - گرديزى ( زين الاخبار ) ، ص 22 ؛ - ابن الاثير ، ج 8 ، ص 2 به بعد ؛ مستوفى ( تاريخ گزيده ) ، 381 ؛ و نيز :Oliver 94 .