اوج قدرت سامانيان
حكومت بغداد ديگر نمىتوانست از تصرف خراسان به دست سامانيان و تشكيل يك دولت جديد بزرگ ايرانى جلوگيرى كند ؛ اما با اين حال براى خلفا جاى مسرّت بود كه فرماندار زيدى مازندران ، محمد بن زيد ، كه گرگان را در زير سلطهء خود آورد و براى تصرف خراسان مىكوشيد ، از اسماعيل ، پس از اعلام خطر بىنتيجهاى ، در دروازهء گرگان « در طى خونينترين جنگ آن قرن » « 1 » شكست خورد ، و پس از چند روز درگذشت ( جمعه سوم اكتبر سال 900 ميلادى مطابق پنجم شوال 287 هجرى ) . پسر و جانشين وى زيد بن محمد پس از اين واقعه ، سيادت سامانيان را ، كه على رغم برخى از شورشها خود را در اينجا پابرجا نموده ، مرتبا حكمران تعيين مىكردند « 2 » ، به رسميت شناخت « 3 » .
هامش
( 1 ) - مسعودى ، و صاحب كتاب اغانى ، در « مقاتل الطالبين » ، تهران ، 1307 هجرى ، ص 229 ، خبر ديگرى نقل مىكنند : به موجب آن محمد در ميدان نبرد به طور مهلكى ضربت ديده و در گرگان جان سپرده است ، ولى به قول ابن اسفنديار ( تاريخ طبرستان ) ، ص 194 و جوينى ، ج 3 ، ص 307 ، وى در جنگ از پا درآمده است . تاريخ سيستان ، روز وقوع آن را ، روز جمعه دهم اكتبر سال 900 ( برابر با 12 شوال 287 هجرى ) ذكر مىكند .
( 2 ) - ابن اسفنديار ( تاريخ طبرستان ) ، صفحات 195 تا 198 .
( 3 ) - طبرى ، رديف 3 ، ص 2201 ؛ - مسعودى ( مروج ) ، ج 8 ، صفحات 194 تا 196 ؛ - ابن اسفنديار ( تاريخ طبرستان ) ، ص 193 به بعد ؛ - تاريخ سيستان ، ص 257 ؛ - ابن الاثير ج 7 ، ص 166 ؛ عوفى ( جوامع الحكايات ) ص 206 ، شمارهء 1447 ؛ - و نيز .Melgunof 57 f .