( برابر 258 هجرى ) كه مجبور گشت « 1 » در مقابل صفاريان عقبنشينى كند مستحكم و مستقر سازد .
تازه در اين دهسالههاى اخير است كه مىتوان يك تصور كلى نسبتا منظم و متشكلى از وضع اجتماعى و اقتصادى ملت ايران كه بيشتر مسلمان شده بودند به دست آورد ، و تازه در اين سنوات است كه به يقين شمارهء جادههاى بازرگانى و معادن با مراكز استفادهء صنعتى از آنها و هم محصولات كشاورزى و توزيع آنها امكانپذير مىگردد ، و تازه در اين موقع است كه در جنب يادداشتهاى اتفاقى و متفرق مورخان ، نيز توصيفات به هم پيوسته و مرتبطى در كتب جغرافيايى ( كه از كتب چاپارى و نامهبرى سرچشمه گرفته ) و در دفاتر ادارى مشاهده مىشود . در همين زمان نيز شيوهء ادارهء سياسى مستقلى ، كه به روشنى از تاريخ مستفاد مىگردد ، در ايران به وجود آمد و از اين پس ديگر خود ايرانيان مستقلا به طور روز افزونى به تصنيف و تأليف و ايجاد آثار ادبى ( و لو به زبان عربى ) پرداختند و اراده و تمايل استقلال ملى خويش را در اين آثار علنا اظهار مىكردند . اين امر حتى در رونق مجددى كه نوشتههاى زرتشتى - تا حدّى كه اين عقيده ( مخصوصا در فارس و حوالى يزد و سرزمينهاى ساحل جنوبى درياى خزر و برخى از نقاط خراسان ) حفظ شده بود - پيدا نمود ، ظاهر گشت . در اين مورد نيز تازه از اين زمان است كه ما بهوسيلهء كتب جغرافيايى و سفرنامهها اطلاعاتى در دست داريم و به همين جهت است كه اخبار ما راجع به روابط و مناسبات مذهبى و فرهنگى و اقتصادى و اجتماعى اغلب به اين زمان و دورههاى بعد از آن راجع مىباشد و حال آنكه نسبت به دو قرن پيش از آن ، بايد به سختى در تاريكىها جستجو كنيم .
هامش
( 1 ) - رجوع شود به فصل آينده : « صفاريان » .